Radio Doc verklapt

Dear fellow Hollanders,

Bij deze wil ik verklappen dat de Radio Doc die ik aan het maken ben voor VPRO Radio 1 over Wim de Bie zal gaan.

Eind vorig jaar belde Wim mij op met de vraag of ik hem kon helpen met de techniek voor de podcast die hij wilde maken.

Voor ik het wist maakte ik een wandeling met Wim die zijn audiorecorder op het grindpad richtte terwijl iemand verderop de gordijnen wat verder opzij schoof.

“Oh jee, we worden bekeken!”

Inmiddels is die podcast er (bieswarboel.nl) en heeft de VPRO er lucht van gekregen. Zodoende werd ik door hen benaderd om een radiodocumentaire over Wim te maken.

Daarop volgend, Wim met grote ogen: “goehoeeeed!”

Dus noteer in je agenda: zondag 28 mei tussen 21 en 22 uur, Radio Doc op Radio 1. Mijn radiodocumentaire zal ongeveer 35 minuten duren.

Van die dingen.

Op zoek naar de echte Brood: Unknown Brood

Hennie Vrienten verwoordt de kloof tussen fan en artiest in de documentaire Unknown Brood op een mooie manier. De kloof valt volgens hem niet te overbruggen en het heeft iets triest. De fan die de posters boven het bed heeft hangen heeft geen idee wie die artiest werkelijk is. En de artiest weet niets van zijn fans af. Hennie stopte met Doe Maar toen hij erachter kwam hoe verschrikkelijk jong die kids waren die “je loopt je lul achterna” uit volle borst meezongen. Het hadden zijn kinderen kunnen zijn.

Ik bekeek de documentaire Unknown Brood van regisseur Dennis Alink gisteren in een volle Rabozaal van de Melkweg in het kader van het IDFA festival. Het is een documentaire die inzoomt op de minder belichtte kant van Herman Brood, zijn onzekerheid en somberheid. Bij vlagen bijzonder triest om te zien. Tegelijkertijd ook fascinerend omdat de artiest en mens Herman Brood volslagen uniek waren en gelukkig ook voldoende een kans krijgen in de film. Maar goeds, de nadruk ligt toch wel op de zoektocht naar de onbekende psyche van de artiest. De donkere kant.

Ik ga terug in de tijd. Herman leeft nog. En Herman stelt zich ten doel: nooit normaal, de controverse dient altijd opgezocht worden. En je ziet het aan de mensen in zijn buurt: zij lachen schaamtevol en kijken vol bewondering Herman zijn kant op. Herman heeft het hoogste woord. Want Herman heeft de aandacht en doet wat zij niet durven.

Wat doet Herman nu weer? Het lijkt of ‘ie geen schaamte kent.

Brood is dol op aandacht. Positief, negatief, in de OOR, de Story, of de Privé, het maakt Herman allemaal niets uit, aldus Herman.  Vreemd voor iemand die door zijn eigen moeder beschouwd wordt als mensenschuw, overgevoelig en zeer onzeker. Herman verzint Herman Brood, een alter ego. Een schild.

Zijn oude liefde Doreen vindt dat Herman zichzelf niet zo serieus moet nemen. Maar Herman is bloedserieus, gelooft in zijn zelfgeschapen imago en verkiest de heroine boven haar liefde. Een liefde die nota bene was begonnen met een smeekbede, het lied Doreen dat op Shpritsz staat.

De zus van Herman, Beppie, vertelt dat sommige verhalen van en over Herman niet kloppen. Volgens Beppie was het een leuke jeugd maar Herman verzint voor een beter verhaal er maar een kutjeugd bij.

Herman stelt zichzelf vaak op de proef door te doen waar hij eigenlijk bang voor is. Het getuigt van lef, maar tegelijkertijd is het lef ook vaak ver te zoeken. Dan doet Herman een beroep op sex, drugs & rock-‘n-roll, het aloude cliche. Typisch vluchtgedrag en de kortste weg naar image building. Wie in die categorie plaatsneemt krijgt al snel automatisch het stempel Stoer opgeplakt, zeker in de tijd van Herman. Het wordt gezien als een vorm van rebelsheid, nonchalant en cool. Hij neemt de uitspraken van Lenny Bruce letterlijk en leeft en handelt ernaar. Herman romantiseert zelfs het idee van zelfmoord. Het zijn deze cliches die de artiest Herman Brood in de weg staan naar mijn idee. Daar waar Keith Richards vooral speelt met het clichebeeld van de junk lijkt Herman er heilig in te geloven. Het is vooral triest omdat het littekens bij de kinderen van Herman en zijn vrouw veroorzaakt. Herman als junk, het is verschrikkelijk om te zien. We zien een patient die de quotes van Lenny Bruce nodig heeft om zijn eigen leven enigszins nog te kunnen rechtvaardigen. Een schijnwereld vol valse romantiek. Als een sprong uit de realiteit.

Gitarist Dany Lademacher vertelt hoe Herman het optreden in de Bottom Line in New York verknalt. De crew van het Amerikaanse TV-programma Saturday Night Live is daarbij aanwezig (buitenkans voor Herman met zijn Saturday Night natuurlijk!) en de halve zaal zit vol met invloedrijke mensen uit de Amerikaanse muziekbusiness. Herman is de hele dag aan de zuip en ligt tegen het eind van de middag zo lam als een konijn met zijn hoofd tegen een zwerver te slapen als manager Koos hem opmerkt dichtbij de club. Tijdens het optreden die avond slaat Herman tijdens het 1e nummer Saturday Night een paar valse akkoorden op zijn piano aan, loopt vervolgens op de microfoon af maar grijpt mis en dondert als een plank het publiek in. “Dan druip je dus met de lul tussen de benen af”, aldus Dany. En de band kon weer terug naar Nederland. Het Amerikaanse avontuur was door Herman zelfstandig compleet naar de kloten geholpen.

Willem Venema treft Herman in de gevangenis aan zonder drugs in een behoorlijke zelfdestructieve gemoedstoestand. Het dringt tot hem door dat zelfdoding voor Herman geen hoge drempel vormt. Herman laat zich snel uit het veld slaan. En de zelfverzonnen medicatie van drank en drugs beginnen al snel haar tol te eisen. Maar Herman praat het goed, rock und roll, weet je wel? Maar ook voor gitarist David Hollestelle, die ten tijden van het interview voor de documentaire er zichtbaar zeer slecht aan toe is, is het zo helder als wat: “Herman zong ALTIJD over zelfmoord!”

Unknown Brood bevat beelden uit een archief van zo’n 9 uur wat door Herman zelf gefilmd is. Selfievideo’s avant la lettre. Waarmee we iets dichter in zijn ziel kunnen kruipen. Herman kijkt in de camera die als een spiegel voor hem werkt. Hij treurt om zijn schele oog.

“U ziet hier een zeer somber mens.”

“Misschien bent u een van de laatsen die mij in het echt ziet.”

“Dit gaat mis.”

Hij zegt het op een manier alsof ‘ie het acteert. Het is eigenlijk precies zoals dochter Lola het verwoordt: “we konden niet tot hem doordringen.” Niemand kan dat. Herman verdooft alles met drank en drugs. Zodat het romantische beeld van de artiest nog enigszins in tact blijft. Zolang hij vriend Lenny maar recht in de ogen kan blijven kijken.

Hij gaat eraan kapot. Zijn alter ego is allang dood. En het is een kwestie van wachten totdat Herman het doet….

De puntige rock met vaart, ik mis het. De eigenheid in zijn schilderijen. Zijn snedige humor. Zijn zin om de boel een beetje op stelten te zetten. Wat kon Herman op TV heerlijk verstorend zijn! En de jazzy timing die nog het meeste op die van Mose Allison leek. De muziek, de kunst, Herman als charismatische persoonlijkheid, het is er allemaal niet meer.

Maar goeds. Tot zover. Unknown Brood, ga ‘m zien!

P.S. Na afloop speelde een springlevende David Hollestelle op zijn ouwe Gretch door een Marshall half stack een paar nummers met de band Breaking Levees mee. De man is hersteld van een bijzonder heftige hartoperatie en inmiddels zo clean als een koppie thee. Prachtig om te zien! Rock on!

VoCo is een audio app die woorden kan veranderen

Onder de noemer VoCo is Adobe bezig een soort Photoshop voor audio te bouwen waarmee je een opname van de menselijke stem zover kunt gaan aanpassen dat die stem andere woorden gaat uitspreken. De software heeft ongeveer 20 minuten aan spraak van een persoon nodig om op basis daarvan nieuwe woorden en zinnen te kunnen bouwen. Tijdens het Adobe MAX 2016 Sneak Peeks evenement werd een demo van de tool gepresenteerd:

Het is een kwestie van tijd voordat zo’n tool vlekkeloos werkt. Dat was met Photoshop immers ook het geval. Dankzij de digitale techniek kunnen we vandaag de dag al best heel veel. In tegenstelling tot analoog kun je digitaal echt onhoorbaar knippen in audio. Zelfs in een woord. En met de huidige techniek kunnen we de toonhoogte van een stem veranderen. We kunnen het formant (resonantie van specifieke frequentie/s) aanpassen om bv van een mannenstem een vrouwenstem te maken. We kunnen de snelheid van de stem versnellen of vertragen terwijl de toonhoogte gelijk blijft. En nog meer van dat soort foefjes. Een soort kleien met audio.

Met gemak knip ik woorden uit een interview. Een poos geleden werd tijdens een interview een achternaam verkeerd uitgesproken. Ik kon het niet over mijn hart krijgen dat de geïnterviewde met die fout op de radio te horen zou zijn en dus sleutelde ik net zo lang totdat het helemaal naturel klonk. En een jaartje terug werkte ik aan een documentairefilm waarin een Indiër voorkwam die ongelofelijk traag sprak. Niet te doen! Als oplossing werd het interview met behulp van software versneld, ook op beeld dus (het moet natuurlijk wel sync lopen!). Het zag er totaal overtuigend uit. Niemand die het doorhad, behalve de man zelf. En zijn vrouw die voor het eerst een beetje trots kon zijn op haar man…

Met een beetje (veel!) geduld kan ik zelfs een synthesizer mijn naam laten zeggen:

Deze VoCo tool zal nieuwe ethische vragen opwerpen. Hetzelfde gold ooit ook voor Photoshop. En nog altijd is daar discussie over. Want hoe ver ga je in het “mooier” maken van fotomodellen? Inmiddels zijn we toch helemaal gewend geraakt aan die onechtheid die we massaal beschouwen als echt. Of hebben we precies in de gaten dat het zwaar gemanipuleerde foto’s zijn? Ik denk het niet, slechts een klein deel van het publiek zal zien dat het niet echt is. Kritisch kijken en luisteren is een vak apart.

De werkelijkheid aanpassen/manipuleren is wat we graag doen. Vaak doen we dat vanuit het oogpunt van esthetiek. Maar we slaan er ook vaak in door. Je ziet het in het gebruik van Photoshop maar ook in het gebruik van Instagram-filters en dergelijke, iedereen slaat een beetje door in het aanpassen van de werkelijkheid. En over 50 jaar zal men zich gaan afvragen: hoe zag het er nu echt uit?

Onlangs zag ik een prachtige expositie van fotograaf Peter Lindbergh in de Kunsthal van Rotterdam. Peter staat bekend om zijn modefoto’s waarin hij de modellen op een rauwe en eerlijke manier fotografeert. Hij onderscheid zich in een modewereld die bol staat van doorgeslagen photoshoppers.

Tja… wat is mooi?

Mede door zo’n tool als VoCo zullen de discussies ook op het gebied van interviews en documentaires gaan komen. Je kunt straks mensen namelijk dingen laten zeggen die ze helemaal niet gezegd hebben. Is het wel ethisch verantwoord? En hoe zit het met de esthetische aspecten?

Net als met Photoshop moeten de mensen opvoed worden: wees je ervan bewust dat dit de werkelijkheid niet is, maar dat deze gemanipuleerd is. En laat ik er duidelijk over zijn: op zich is er niets mis met die techniek. Ik ben voor innovatie. Denk alleen goed na. Werkelijkheid en fictie dienen uit elkaar gehouden te worden. Ja toch?

 

bron, onder andere: The Verge

Planet Elektro: top docu over invloed van elektronische instrumenten op muziek

Gisteravond was de documentaire Planet Elektro op NPO3 te zien. Een prachtige documentaire van 2 uur waarin Leo Blokhuis de relatie tussen elektronische instrumenten en muziek legt.

Vele pioniers kwamen voorbij zoals Thomas Dolby (geweldig als solo artiest maar evenzo geweldig vanwege zijn geweldige producties voor Prefab Sprout), Kraftwerk (helaas zonder interview met de heren zelf), Arthur Baker, Peter Vogel (uitvinder Fairlight sampler), Rick Wakeman, Roger Linn en vele anderen. En Leo ging op bezoek bij Roland, een firma die haar niet populaire budgetapparaten zoals de TR-808 (Marvin Gaye’s Midnight Love drumcomputer) en de TB-303 jaren later zag veranderen in gewilde apparaten die voor altijd de muziek heeft weten te veranderen. Questlove verklaarde in de docu 808 Drum Machine:

“the 808 is the rock guitar of hip hop.”

Het gekke is wel, en dat zou mijn hamvraag voor de firma Roland zijn, waarom heeft Roland nooit besloten om die 808 en 303 gewoon weer in productie te nemen? Men heeft dik 30 jaar niet zitten opletten. Pas dit jaar kwamen de TB-03 en de TR-09 op de markt. En het zijn niet eens exacte reissues, wat voor puristen altijd in verkeerde aarde valt.

Opvallend is eigenlijk dat alle apparaten voor een ander doel gecreëerd zijn. Zo waren de TR-808 en de LinnDrum nooit bedoeld als vervangers voor een drummer. En zo is was eerste sampler, de Fairlight nooit bedoeld om een orkest overbodig te maken. Het was wel het gevolg, wie een LinnDrum gebruikte had geen drummer nodig. En menig media-/filmcomponist gebruikt heden ten dage orkestbibliotheken vol samples, zonder een echt orkest nodig te hebben.

Het zijn nooit de fabrikanten die het doel van het instrument bepalen, dat zijn de muzikanten zelf. Leo Fender heeft de Stratocaster ook niet ontworpen voor waar Jimi Hendrix hem voor gebruikte. En zo gaat het dus altijd. Muzikanten zijn altijd op zoek Een Nieuw Geluid.

De docu Planet Elektro geeft een mooi overzicht door de jaren heen. Het is een verhaal over de invloed ervan binnen de popmuziek. De invloed van electronica op klassieke muziek vond namelijk al veel eerder plaats, mede hierdoor gingen The Beatles er in de late jaren 60 ook mee aan de slag. Het viel overigens samen met Motown die het ook als een van de eersten inzette. Opvallend aan de documentaire is overigens wel dat de pionerinsgdrang van iemand als Stevie Wonder geheel achterwege blijft. Juist door de electronica kon Stevie Wonder zich afzetten wat gangbaar was bij Motown: het werken met de Funk Brothers, de legendarische backing band. Stevie wilde alles zelf doen en was geobsedeerd door de mogelijkheden van synths en elektronica.

Het zijn keuzes die je moet maken als je in 2 uur een groot tijdsvlak wilt behandelen. Het is wel een beetje jammer, want vele verhalen blijven hierdoor onvermeld. Leo had van mij wel een heel jaar, elke week, het over dit onderwerp kunnen hebben. Ik heb een paar creatieve oplossingen om zoiets niet al te kostbaar te maken voor de NPO. Maar goeds, dit terzijde.

Op het eind doet Roger Linn trouwens een vreemde uitspraak. Ik heb Roger zeer hoog zitten (lees ook bv mijn blogpost over de shuffle modus). Roger noemt het toetsenbord een simpele on/off switch en voorspelt de opkomst van meer expressieve instrumenten. Ik verwacht dat ook maar je kunt het beter andere vormen van expressie noemen dan dat je de “simpele on/off switches” als niet-expressief bestempelt. Het orgel, niet aanslaggevoelig en dus inderdaad slechts een on/off switch, is dus niet-expressief? En wat te denken van de piano? Het instrument is wel aanslaggevoelig, net zoals vrijwel alle MIDI keyboards trouwens, maar dus voorzien van dezelfde “simpele on/off switches”. Een 808 is in principe een beperkte drumcomputer net zoals die drumcomputer van Roger zelf, de LinnDrum. Maar het is juist  dankzij deze beperkingen dat wij muzikanten ons kunnen uitdrukken.

Een voorwaarde om je creatief te kunnen uiten is dat er beperkingen zijn. Pas dan kan er sprake van expressie zijn. Het is precies dat wat de documentaire Planet Elektro zo goed aan de orde stelt. Nieuwe mogelijkheden vormen tegelijkertijd een beperking op de gangbare mogelijkheden. Of zoals Johan Cruijf altijd zei: elk voordeel heb z’n nadeel. Elke innovatie levert dus tegelijkertijd nieuwe beperkingen op. 1 stap voorwaarts, 1 stap achterwaarts.

Fabrikanten van muziekinstrumenten denken te vaak in beperkingen. Terwijl muzikanten juist mogelijkheden zien, juist door de beperkingen. Want dát is creativiteit: mogelijkheden zien.

Verplicht kijkvoer dus! Bekijk Planet Elektro hierrrr!

Hoe rock ’n roll via röntgenfoto’s in de USSR verspreid werd

Het is bijna niet voor te stellen in onze tijd met muziek in overvloed, maar vroegâh in de 50-er jaren lag de situatie totaal anders. En al helemaal in de USSR dat in een Koude Oorlog verkeerde met de Yankees. Wie in de USSR rock ‘n’ roll of jazz wilde horen moest een beroep doen op het illegale circuit, de zwarte markt. En daarmee een gevangenisstraf van 2 to 5 jaar riskeren. Dan moet de voor liefde muziek wel heel groot zijn.

Lees verder

Amy (documentaire, 2015)

We delen ons halve privé-leven online. Soms onder naïef geroep dat we “niets te verbergen hebben.” Toch blijven er genoeg zaken over die we echt niet op straat gooien, in de krant of op het bord van Rutte willen hebben.

Voor een popster geldt die privacy niet, daar hebben De Media wel voor gezorgd. Hij of zij moet ervoor knokken om überhaupt nog iets van een privé-leven te kunnen leiden. Een wedstrijd die als verloren moet worden beschouwd zodra de popster overlijdt. In éen klap komt het complete privé-leven van de dode popster volledig op straat te liggen. Nieuwsgierigheid levert immers veel geld op.

Ik was gisteren getuige van zo’n openbaarmaking. In het Filmhuis van Den Haag zag ik de documentaire Amy over het leven van Amy Winehouse. Na afloop kwamen de vragen. Waarom willen wij zo diep in de huid kruipen van die supersterren? Waarom moeten wij dit allemaal willen zien? En met die wij bedoel ik natuurlijk vooral: ikzelf.

Ik zag beelden van Amy die grauw voor zich uitkijkend op een vieze bank in haar appartement zit, compleet van de wereld door een combinatie van drank en heroïne. Gefilmd door haar toekomstige echtgenoot Blake Fielder-Civil. Een griezel.

Ik herinner me liever de beelden van een paar jaar daarvoor. Toen Amy nog stellig overtuigd was dat ze nooit een grote ster zou worden. Omdat ze complexe jazzliedjes schrijft. Zie hoe haar dunne vingers om de hals van haar gitaar complexe akkoordreeksen spelen. Een septiem/mol 5, of een mineur 13, het lijkt allemaal gesneden koek voor Amy. Ze is van de jazz en haat hedendaagse muziek. Met een goed gevoel voor melodie en een dijk van een stem die niet past bij haar fragiele postuur.

Maar ze werd wel succesvol, commercieel en artistiek gezien.

In haar teksten durft ze diep te graven. Haar problematische relatie met de 7 jaar oudere vriend die het naar haar idee ontbreekt aan mannelijkheid verwoordt ze in haar hit Stronger Than Me. De persoon in kwestie krijgt het label “you’re my ladyboy” opgeplakt. Te soft voor Amy. “You should be stronger than me”, zo zingt ze.

Amy heeft tegengas nodig maar krijgt het niet. Moeders is te slap net als pa. Pa Winehouse verzwijgt jarenlang zijn buitenechtelijke relatie en laat uiteindelijk het gezin in de steek. De scheiding vormde voor Amy de aanleiding om haar eigen gang te gaan. Aan tegengas ontbrak het volledig en dus ontspoorde ze al snel. Zelfs toen, vele jaren later, Amy rijp was voor een verplicht bezoek aan de rehab. Ook dit voorval resulteerde in een lied. Eentje waarin ze helder uitlegt hoe het zit. Ze lacht ze allemaal uit, allemaal te slap, inclusief papa:

They tried to make me go to rehab

I said, “no, no, no”

(…)

And if my daddy thinks I’m fine
He’s tried to make me go to rehab
I won’t go, go, go

Het moge duidelijk zijn: pa Winehouse komt er in de documentaire niet goed vanaf. Als de man aan het woord is spreekt hij over Amy in de zin van Zakelijk en nooit en te nimmer als zijnde Zijn Dochter.

De documentaire Amy zit onwaarschijnlijk knap in elkaar. Vrijwel nergens zien we op camera een talking head spreken. Het verhaal wordt voornamelijk verteld aan de hand van privé-beelden en voice-overs van collega-muzikanten, vriendinnen, bodyguards etc. Het gekmakende geluid van de camera’s van de paparazzi die steevast op de loer liggen wordt aangezet met slim sounddesign. De sluiters van de camera’s horen we terwijl de beelden in slow motion voortgezet worden. In het echt kan het niet, maar op beeld werkt het uitstekend. De documentaire zit vol met dit soort subtiele vondsten. Het is al met al een tot in de puntjes verzorgde documentaire.

Schrijnend is hoeveel geld er aan Amy verdiend wordt. Door die gevoelloze idioot van een Blake Fielder-Civil, haar echtgenoot, bijvoorbeeld. De privé-beelden zal hij voor grof geld verkocht hebben aan de documentairemaker. En tijdens de film zijn we getuige van hoezeer die foute pa van Amy gewoon elke Engelse pond uit zijn bloedeigen dochter probeert te persen. Hij overvalt dochterlief zelfs tijdens een vakantie en neemt een camerateam mee dat hem filmt. Alles voor het geld. Privacy, geen.

De documentaire is zowel fascinerend als beschamend. Het laat je dingen zien die je niet zou moeten zien. Omdat ze simpelweg te privé zijn. Arme Amy toch. Als ze terug kon gaan naar de tijd voordat ze beroemd werd, zou ze het zo doen, zo zegt ze ergens in de film. Maar De Media hadden het allang voor haar beslist. Omdat ze geld oplevert.

Edward Snowden toonde aan dat onze eigen overheid ons op grote schaal afluistert en al onze teksten, foto’s en video’s logt. We spreken er schande van want we hebben toch recht op privacy? Maar we vergeten de supersterren. Ook zij hebben recht op privacy. En ook na hun dood. Ook al zijn jij en ik nog zo nieuwsgierig. En ook al kun je er nog zoveel geld aan verdienen.

Geweldige verteltechniek van New York Times en Huffington Post

still uit 'Desperate Crossing'

still uit NYT Magazine

The New York Times is een van dé pioniers op het gebied van multimedia verteltechniek (of te wel: storytelling). In deze documentairevorm vallen beeld, geluid en tekst samen op een manier die weliswaar lineair is opgebouwd maar waar je als eindgebruiker toch op een flexibele manier doorheen kunt klikken en scrollen zonder de lijn van het verhaal te verliezen. Het is een interactieve vorm waarmee de longread, een lang stuk tekst, tot leven komt omdat dan weer een stuk tekst, dan weer prachtige fotografie en dan weer een stuk video de volledige aandacht zal vragen. Een format waarmee de NYT sinds haar productie Snow Fall defintief naam gemaakt heeft. Het resulteerde zelfs in het werkwoord snow falling omdat de hele wereld ermee werd aangestoken en is gaan experimenteren met deze verteltechniek.

Deze maand publiceerde The New York Times de fraaie documentaire Desperate Crossing over de boottochten van 733 Libische vluchtelingen die de oversteek naar Italië proberen te maken, waaronder 59 kinderen onder 5 jaar (!).

En ook The Huffington Post bleef niet achter. Ook zij investeerde de afgelopen tijd flink in deze multimedia verteltechniek. Het resulteerde in het onwaarschijnlijk verhaal van 4 moeders van ISIS strijders: Mothers Of ISIS. Ook hier is de verteltechniek adembenemend mooi.

Natuurlijk, het web biedt alle media-typen die we in de oude wereld voor het web ook al kenden. Maar het bundelen van die media-typen is iets nieuws, dat is toch echt iets dat alleen het web mogelijk heeft gemaakt. Het is naar mijn idee de presentatievorm voor het vertellen van verhalen die de meeste mogelijkheden biedt. Een vorm waarin de gebruiker zelf het tempo bepaalt, zoals met lezen ook het geval is, maar met de aanvullende mogelijkheden van geluid en bewegend beeld.

Deze moderne documentairevorm vraagt om goeie teksten, goeie fotografie, goeie audio en/of video en bovenal: een perfect werkende webpagina met een groot gebruikersgemak. We staan daarin nog maar aan het begin. Wat dus een te gekke uitdaging betekent!

De nieuwe prachtfilm van Wim Wenders: The Salt of the Earth

Er zijn maar weinig filmmakers waar ik gevoelsmatig een klik mee heb. De meesten maken lompe epische meuk waar ik niets mee kan. Zonder oog en oor voor details en zonder die essentiële balans tussen geluid en beeld te willen doorgronden. Het resulteert niet in schoonheid maar in lelijkheid.

Ik haat die lelijkheid. Het cynisme. Je eigen publiek niet serieus willen nemen. Alles puur voor de kijkcijfers doen. De bekende saaie weg nemen. Het ontneemt de kijker de kans om beter te kijken en beter te luisteren. De kijker leert niets maar wordt slechts vermaakt. Ik haat dat.

Wim Wenders vormt hierop een uitzondering. Gisteren zag ik zijn nieuwste film, de documentaire The Salt of the Earth over de Braziliaanse fotograaf Sebastião Salgado. Zijn foto’s vormen een venster naar een wereld die ver van ons af lijkt te liggen. Foto’s waar wij misschien zelf niet graag naar willen kijken. Salgado is begaan met het lot van de mensen die hij fotografeert. Je voelt zijn empathie als je door zijn lens meekijkt. Het zijn mensen die er niet voor kozen op op te groeien in het verkeerde deel van de wereld. Maar hun lot had ook ons lot kunnen zijn. Salgado maakt het invoelbaar en dichtbij.

De foto’s zijn van een ongekende schoonheid en gruwelijk tegelijk. Het is des Hollywoods om dit soort beelden te voorzien van zware pathetische muziek. Grotesk orkestwerk om de diepe eenzaamheid nog meer te benadrukken. Maar het zou deze beelden overschreeuwen en ontsieren. Wim kiest echter voor klein. De rustige muziek van Salt zit de beelden nooit in de weg maar ondersteunt ze subtiel. Veel van de stilstaande beelden, de foto’s zijn voorzien van fonografische geluiden om de beelden auditief wat meer in te kleuren. Ze komen tot leven. Zo hoorde ik het geluid van krekels, een menigte van mensen, het ruisen van de bomen, bij diverse stills.

The Salt of the Earth is van een gevoelige tederheid die je in de cinematografie nog zelden aantreft. Het is een meesterlijke documentaire.

Met Wim zou ik ooit willen werken. Misschien moet ik alles op alles zetten om dat te bereiken. Omdat dit werk me zo diep raakt. Met mijn muziek en geluiden wil ik ook iets wezenlijks raken. Geen plat sentiment of puur vermaak, maar een diepere laag waardoor je meer gaat voelen. Stimuli voor het hart. Mijn antwoord op al die lelijkheid die ik zo haat.

fotograaf: Sebastião Salgado

fotograaf: Sebastião Salgado

Kurt Cobain, het gekwelde kind

De muziek van Kurt Cobain leerde ik pas echt kennen na zijn dood. Begin jaren 90 was ik vooral druk bezig met mijn eigen muzikale carriere. Onze doelen waren denk ik wel ongeveer gelijk, zo stel ik me voor. Muziek maken voor, hopelijk, zoveel mogelijk mensen. En de plekken waar je dan terecht komt zijn soms hetzelfde. Een zaal als Paradiso bijvoorbeeld. 

De wereld sucks

De impact van Nirvana was ongekend. Nog altijd eigenlijk. Ik heb niet veel op met de teksten van Kurt, nooit gehad ook. Te naargeestig. De kracht van de muziek zit hem voor mij in de combinatie van de eenvoudige harmonieën en ritmes die goed samengaan met zijn sterke gevoel voor melodie.

I’m so happy ‘cause today I found my friends, they’re in my head / I’m so ugly, but that’s OK ‘cause so are you.

Kurt is altijd dat kind gebleven. Hij is van ’67, ik ben van ’68. En zeker nu ik de documentaire Cobain: Montage of Heck heb gezien kijk ik voor een deel ook mijn eigen verleden in. Toen de eerste stappen naar volwassenheid gezet werden. Stappen die Kurt nooit heeft durven zetten. Kurt raakte volgens de overlevering depressief doordat zijn ouders gingen scheiding maar was zelf nog slechter in staat om kinderen op te voeden. Courtney Love kickte van de heroïne af toen ze zwanger raakte terwijl Kurt rustig doorspoot als een onvolwassen junk. In de documentaire wordt het allemaal pijnlijk zichtbaar. Het is nog net geen Sid and Nancy, maar het scheelt niet veel.

Een lullig douchegordijntje

De eenvoud van hun bestaan wordt in beeld gebracht door Courtney die hun “happy days” filmt. In een krappe badkamer staat het echtpaar voor een eenvoudig douchegordijntje tanden te poetsen. Courtney laat zien hoe groot haar borsten zijn. En bij Kurt zijn de rode korsten op zijn rug duidelijk zichtbaar. We kijken duidelijk niet naar een aflevering van MTV Cribs.

De slachtofferrol die Kurt aantrok zette hij linea recta om in teksten voor zijn songs. Het leven was de hell. En tot letterlijk bloedens toe zingt hij negen keer “A denial!” in de song Smells Likes Teen Spirit. Het wordt massaal meegebruld, als teken dat hij niet alleen staat in zijn gevoel. De fans vinden Kurt puur en echt.

Tot hij ineens toetreedt tot de Club Van 27.

Met tranen in zijn ogen is het -ex Nirvana bassist Krist Novoselic die verwoordt wat ik denk: “waarom zagen we dit niet aankomen?”

In de docu komt ook een jonge Dave Grohl aan het woord. Zijn toon is juist heel opgewekt. Hij waardeert het succes van de band enorm. Hoe kan het ook anders, alles zit toch mee? Maar Kurt kan dat niet. Je zou kunnen zeggen: wat een verwend joch, maar zo simpel ligt het niet. Kurt is een sombere zonderling die weigert tijdens interviews de vragen te beantwoorden. Zwaar op de hand, of zeg maar gerust: depressief.

Niet zo verwonderlijk dus dat deze Kurt al in zijn middelbareschooltijd een 1e zelfmoordpoging doet. Voorzien van zware stenen op het lijf gaat hij op een avond op een treinspoor liggen. Het verkeerde spoor, zo blijkt. De trein raast over de rails naast hem voorbij. Het voorval spoort Kurt aan om toch echt iets met zijn leven te gaan doen. Hij ontdekt de punkrock en gebruikt het format om zich te uiten.

De beeldtaal van de film

Cobain: Montage of Heck is zichtbaar geïnspireerd op de Pink Floyd film The Wall. De persoonlijke teksten uit het dagboek van Kurt (het woord internet was toen alleen nog in militaire kringen bekend en het woord blogger moest nog uitgevonden worden) komen in de docu tot leven via indrukwekkende animaties, die de letters in beweging zet. Alsof ze letter voor letter voor ons worden uitgeschreven. Hier en daar wordt een woord omcirkelt of onderstreept. Ook de tekeningen van Kurt die hij aan de lopende band maakte komen geanimeerd tot leven. En als Kurt ons toespreekt, met dank aan de door hemzelf opgenomen monologen, wordt het verhaal verfraaid door de animaties van Nederlander Hisko Hulsing.

De cassette “Montage of heck”

Op een dag, tijdens het doornemen van de spullen van Kurt die opgeslagen liggen in een loods, treft regisseur Brett Morgen tussen de meer dan 100 thuiscassette-opnames van Kurt er eentje aan met daarop de tekst “Montage of heck”. Het is een soort mixtape die Kurt op zijn 4-sporenrecorder op 21-jarige leeftijd maakte. Je hoort hem in het toilet pissen en doortrekken. Vogeltjes die fluiten en muziek die ala het bekende Beatle nummer Revolution No 9 is gemonteerd. Er komt van alles voorbij, The Sounds of Silence van Simon & Garfunkel, I Want Your Sex van George Michael en ga zo maar door. Kurt als een soort podcaster. Maar dan wel eentje met een bijzonder zwartgallige smaak.

Teenage angst has paid off well / Now I’m bored and old.

Objectiviteit

Zijn voorlaatste zelfmoordpoging doet Kurt in Rome als hij vermoedt dat Courtney overweegt om vreemd te gaan. Die poging mislukt maar is een voorbode van dat wat nog geen maand later wel lukt. Die mededeling komt in de documentaire net zo plotseling als ik dit zinnetje nu tik.

De film slaagt er niet helemaal in om een heel objectief beeld te schetsen van wie Kurt nu precies was en hoe de weg naar succes en zijn zelfverkozen dood verlopen is. Op diverse cruciale momenten ontbreekt het aan diepgang. Bijvoorbeeld in de scene waarin de vader van Kurt zichtbaar zwijgt, maar waar Brett Morgen beter door had kunnen vragen. Want was die scheiding nu De Reden om daar je hele leven verbolgen over te blijven? Was het omdat vader ondanks zijn belofte om altijd alleen te blijven toch weer voor een nieuwe vrouw koos? Was het die vrouw, de enge stiefmoeder? Was het omdat mama hem naar zijn vader stuurde? Was het de hyperactiviteit, de ADHD?

De film blijft hangen in dat wat de geïnterviewden op camera zeggen. Het vraagt soms om een weerwoord, een voice-over die het grotere geheel kan duiden. In Cobain: Montage of Heck komt alleen Kurt zelf aan het woord en de mensen die hem liefhadden.

Over zijn geslaagde zelfmoord komen we helemaal niets te weten. Zelfs van Courtney niet. Terwijl Kurt 9 dagen lang vermist is geweest en alleen aan zijn vingernagels geïdentificeerd kon worden. Het beeld gaat op zwart na de mededing van het overlijden van Kurt en de aftiteling rolt langzaam het beeld in.

De film geeft ook geen inzage in de plek waar het allemaal grotendeels plaatsvond: Seattle. Grunge was een genre dat daar ontstond en de tijdgeest bepaalde, niet alleen voor Nirvana.

Here we are now, entertain us.

Entertaining is de film zeer zeker wel. En het zet aan tot nadenken. Psychisch verknipte personen worden soms de grootste sterren, zo blijkt maar weer. Of het nu om Michael Jackson gaat of deze Kurt Cobain.

“Embrace life, because you only get one life”

“I wish I was dead already”, zei zangeres Lana Del Rey in een interview. Het kon rekenen op een reactie van de dochter van Kurt, Frances Bean:

“I’ll never know my father because he died young, and it becomes a desirable feat because people like you think it’s ‘cool.’ Well, it’s fucking not. Embrace life, because you only get one life. The people you mentioned wasted that life. Don’t be one of those people. You’re too talented to waste it away.”

After a Del Rey fan tweeted at Frances Bean to “leave her the fuck alone,” the grunge icon’s daughter clarified her tweets. “I’m not attacking anyone,” she wrote. “I have no animosity towards Lana. I was just trying to put things in perspective from personal experience.”

Cobain: Montage of Heck vertelt het verhaal van de ontevreden anti-held. Kurt was niet cool. Geen voorbeeld voor wie dan ook. Zeker geen held. Zijn verhaal is gewoonweg in en in triest.

(omslagfoto: Luigi Orru / CC BY-NC-ND)