Zal dit aanslaan?

Het is dodelijk om te denken, wanneer je iets maakt: “zal dit aanslaan?” Dat weet je namelijk nooit, tenzij je een beproeft concept gebruikt. Dan doe je iets na. Maar als je juist origineel je eigen gevoel volgt is die vraag een killer.

Je kunt die vraag stellen bij elke stap die je zet. Bij elke noot die je speelt. Elk woord dat je kiest. Elk geluid dat je ontwerpt. Je kunt maar beter denken dat, omdat jij het prachtig vindt een ander dat misschien ook zal doen. Maar je maakt je niet afhankelijk van die ander. Je bent slechts afhankelijk van je eigen gevoel. Dat is de sleutel naar vrijheid. Jouw raadgever in de zielskunst. Je zet de buitenwereld uit.

En in dat uitzetten van de buitenwereld kun je heel ver gaan. Denk bijvoorbeeld aan de boeddhistische monnik Thích Quảng Đức die als vorm van protest tegen de Zuid-Vietnamese regering zichzelf op 11 juni 1963 in Saigon op straat in brand stak. Het vuur had geen enkel invloed op zijn innerlijk gevoel. Hiermee leerde Thích Quảng Đức ons wat realiteit werkelijk is: een illusie.

foto Malcolm Browne (publiek domein, zie Wikipedia)

P.S. De foto is wereldberoemd. Zo gebruikte de band Rage Against The Machine deze foto een kleine 30 jaar later als hoesfoto.

Op gevoel varen

Een jaar geleden complimenteerde een collega mij met mijn intuïtie. Het direct weten, aanvoelen, zonder erover na te denken. Dat klopt, ik heb een heel sterk gevoel bij dingen en luister en handel er ook na. Ik kan echt als de brandweer ergens voor gaan en voor gaan staan. Dag na dag, jaar na jaar. Mijn heilige geloof dat internet vanalles op zijn kop zou gaan zetten bijvoorbeeld. Mijn geloof in blogs, in muziekmaken op de laptop, in vrijere rechten, geloof in podcasts, internationaal samenwerken, het verdwijnen van de mainstream, nieuwe journalistiek online et cetera. Ik heb altijd dingen online gedaan waarvan velen riepen “wat een mafkees, die Raaphorst”.

Toch ben ik ook zeer analytisch aangelegd. Het bijt mekaar vaak. Ik gebruik de analyse veelal om mijzelf te verdedigen. Om uit te leggen waarom ik in iets geloof of waarom ik iets goed vind of waarom ik iets op een bepaalde manier toepas. Terwijl gevoel genoeg moet zijn en het leuker is om dingen te laten in plaats van je te gaan verdedigen. Bovendien verzandt je in zinloze discussies waarin iedereen zijn gelijk probeert te halen.

Show, don’t tell!

Een nieuwe uitdaging voor dit jaar.

Intuïtie

Het woord intuïtie was al een tijdje van mijn radar af. Vraag me niet waarom. Ik gebruikte het woord gewoonweg nooit. Totdat een collega het woord onlangs liet vallen in relatie tot mij.

Ik vertelde aan die collega hoe, naarmate ik ouder word, minder snel opwinding voor iets voel. De onbevangenheid slijt er met de jaren vanaf. Toch is het er soms ineens, het gevoel dat ik aan ga. The Inner Mountain Flame brandt dan in mij los. Ik herken dit gevoel, dit ben ik ten voeten uit en koester het gevoel.

Naarmate ik ouder word probeert het verstand de overhand te nemen. Probeert het relaties te leggen met van alles en nog wat. Prima, want wat verstand met name biedt is een stuk veiligheid. Dat je niet zoals een baby een bruine beer wil knuffelen. Dat je oplet in het verkeer. En strategische beslissingen neemt om in je eigen inkomen te kunnen voorzien.

Echter, zonder intuïtie zou het in mijn leven een saaie boel zijn. De opwinding zit hem voor mij in de dingen die ik niet precies begrijp maar wel voel. Omdat het lekker voelt. Ik word erdoor aangetrokken. Dingen die ik gewoon mooier vind omdat ik het zo voel. Het is een belangrijke drijfveer. Aanvoelen wat ik moet doen. Aanvoelen wat ik mooi vind.

Sommige mensen durven niet op hun intuïtie te vertrouwen. Die kijken en luisteren teveel naar anderen. Zaken moeten voor hen met woorden onderbouwd worden, moeten logisch gemaakt worden. Maar alles begint met gevoel. Dat is de basis. Pas na gevoel komt het nadenken. Je kunt nooit denken “ik ga nu bang worden”, nee jouw gevoel geeft jouw hersenen een signaal “pas op!” En je kunt nooit denken “ik ga deze persoon leuk vinden”, nee jouw gevoel geeft hersenen een signaal “wat een lief gezicht”.

Op sommige gevoelens volgen geen woorden. Het is de basis van creativiteit. Het is de basis van vernieuwing. Je hoeft niets uit te leggen. Want dat kan ook niet. Maar jij weet het zeker. Ook al schudt iedereen van nee.

Een kwestie van gevoel.

Gevoel versus verstand

In onze samenleving wordt het gevoel ondergewaardeerd en het verstand overgewaardeerd. De intellectuelen die zouden het allemaal wel weten want die zijn toch zo slim! …

Neen!

Tijdens mijn eerste baan bij Novib (nu Oxfam) werd mij duidelijk dat je in het bedrijfsleven niet op je gevoel mocht afgaan. Of beter: dat nooit moest uitspreken. Alles moest met feiten en cijfertjes onderbouwd worden. Uitspreken dat je er een slecht gevoel over had zonder onderbouwing, je kreeg direct blikken zo van “die zien we niet voor vol aan”.

Ik verzette me ertegen. En ben me ertegen blijven verzetten. De intellectuelen hebben het mis. Stelletje gevoelloze idioten! Gevoel staat boven verstand. Gevoel maakt nooit fouten. Je hart spreekt namelijk direct.

Sommige mensen kunnen goed voelen. Of beter: die durven te vertrouwen op hun gevoel. Sommige van die mensen voelen aan dat wat ze doen mooi is. Zoals ik laatst ook merkte toen ik mij in Marvin Gaye verdiepte (zie mijn documentaire Oostende Healing). Marvin voelde een innerlijke noodzaak begin jaren ’70 om What’s Going On te maken. Dat album moest er komen maar de baas van Motown, Berry Gordy, dacht daar anders over. Volgens hem zouden de mensen zo’n maatschappijkritisch album van Motown niet accepteren. Hij accepteerde het immers zelf ook niet en vertelde Marvin dat hij What’s Going On een verschrikkelijk album vond. Hij probeerde de release te saboteren, waardoor Marvin dreigde zijn contract van Motown te zullen verscheuren. Vervolgens deed Berry zijn uiterste best om de promotie van What’s Going On helemaal te verzieken. Marketing, geen.

En of Berry ongelijk heeft gekregen! Het album is een van de meest gewaardeerde albums aller tijden. Heeft Berry echt geen muzikaal gevoel? Iedereen die What’s Going On hoort moet toegeven dat het album muzikaal gezien enorm spannend klinkt. En lekker vooral, die grooves… mijn hemel! Maar misschien is dat wel het geval en heeft Berry geen muzikaal ontwikkeld gevoel. Of voelt hij de tijdgeest slecht aan. Want ook toen Berry Gordy Marvin liet vertrekken naar CBS 10 jaar later omdat Berry dacht dat Marvin over zijn hoogtepunt heen was, kwam Marvin met zijn best verkochte album op de proppen: Midnight Love. Met de single Sexual Healing won hij 2 Grammy’s. Berry zal zich wel heel hard over dat weinige haar dat hij nog over had gekrabd hebben.

Je kunt dat allemaal wel gaan proberen te beredeneren maar het heeft weinig zin. Gevoel is de basis. Voel het dan!

Muzikale empathie

spike en janneke

Wij verwachten van mensen dat ze beschikken over empathische vermogens. Het zijn vermogens die voor een deel zijn aangeleerd. Met name jonge kinderen zijn soms gevoelloze killers. Door ze te vertellen om zich in de ander te verplaatsen kunnen ze zich gaan invoelen, gaan inleven.

Het is het veranderen van perspectief, jij verplaatst je in de situatie van de ander en plotsklaps borrelt er een soortgelijk gevoel boven als wat de ander ook voelt. Maar zoals ik schrijf, het is een verandering van perspectief, net zoals een camera dat kan doen. En dat is de reden dat sommige mensen die gevoelens missen, of ze tijdelijk kunnen uitschakelen. De camera blijft dan alleen op de ander gericht. Puur een kwestie van cameravoering dus.

Afhankelijkheid van de situatie

De meesten van ons kunnen zich dus goed in de ander inleven. Maar de situatie waarin dat gebeurt is wel van belang. Voor mensen die stinkend rijk zijn maar een potje gaan huilen omdat hun huis in waarde gedaald is wekt bij mij geen gevoelens van empathie op. Voor iemand die straatarm is zou dat gevoel waarschijnlijk wel loskomen bij mij.

Het is dus niet simpelweg zo dat als iemand huilt wij van binnen ook een beetje moeten huilen. Het is compleet afhankelijk van de situatie, onze hersens moeten een reden vinden waarom het valide is om te huilen in die situatie.

Maar hoe zit muzikale empathie dan in elkaar?

Muzikale empathie werkt net zo. Het is grotendeels aangeleerd, iets dat we leren te begrijpen door te luisteren en te kijken naar musici. En zo leren wij begrijpen hoe zij hun gevoelens overbrengen via muziek. Daarom is de emotie in elektronische muziek voor velen soms lastiger in te voelen, omdat men is opgegroeid met het idee dat een apparaat geen gevoel kan overbrengen. Ook al lezen wij deze mededeling van een computerscherm af.

Ten grondslag aan muziek ligt de compositie, een serie noten op ritme die dit Huis Van Gevoel neerzet. Net zoals een boek met een verhaal (overigens, geen boek wordt met de hand geschreven en muziek wordt ook vaak niet met de hand ingespeeld) is de compositie van muziek een samenstelling van het gevoel.

Bovenstaande is door mij ingespeeld op een goed klavier. Als ik het goed heb, want het stuk is alweer van een paar jaartjes geleden. Het kan zijn dat het een samenstelling is van meerdere opnames. Wellicht dat ik een paar noten aangepast heb qua volume en timing. Maar zeker weten doe ik dat niet meer en dat maakt ook niets uit. Het eindresultaat is het enige dat telt. Het moet een spanningsboog maken waar ik alles bij voel. En hopelijk geldt dat ook voor jou.

Wat de koe schijt

rhodos

Met de hedendaagse computertechniek lijken de mogelijkheden haast onbegrensd. En da’s lastig want je moet een keuze maken om verder te komen. Hoewel ik een behoorlijke twijfelaar ben, diverse door mij gemaakte keuzes blijken duurzaam.

Je moet eigenlijk altijd achter de keuze staan die je maakt.

Spijt is wat de koe schijt

, zei Herman Brood ooit.

Ik koos er ooit voor om gitaar te gaan spelen. Er ging een lange periode aan vooraf. Ik overwoog saxofoon te gaan spelen, of contrabas, of piano, of drums. Die twijfelperiode duurde denk ik wel een jaar. Totdat ik een keertje op de Stedelijke Muziekschool in Den Haag een paar gitaristen van de jazzworkshop zag spelen, toen wist ik het direct. Ik hoorde en zag het.

Tijd speelt soms een belangrijke rol. Pas na lange tijd wordt duidelijk wat iets echt te betekenen heeft voor jou en voor anderen. Daarom is het soms goed om dingen aan de kant te schuiven om er vervolgens pas later een beslissing over te nemen. Een methodiek die je ook kunt toepassen op je werk. En ik kan het weten want sinds ik vanaf 2003 als zelfstandig ondernemer werk komt er regelmatig iets op mijn pad waarvan ik mij afvraag of het wel bij mij past. Dan kunnen anderen dan wel vinden, maar vind ik dat ook? Ga ik daar mijn tijd aan besteden?

Vaak weet je het antwoord op die vragen niet direct. Of iets bij je past is vaak alleen te bepalen wanneer je je er een tijdlang mee bezig houdt. En dan nog, als het even tegen zit stop je er toch niet direct mee? Het goed leren bespelen van een instrument kan alleen maar dankzij passie en toewijding ontstaan. Menig persoon hangt een instrument aan de wilgen onder het motto van ‘ik heb er geen talent voor’, maar vast en zeker is het juist de wil die hier aan de wilgen gehangen wordt.

Hoe bepaal je of iets bij je past? Zo’n vraag openbaart zich soms door iets een tijd lang te doen zodat je er echt van kunt gaan houden. Doordat je het tijd geeft. Of soms door het juist opzij te leggen en er een tijdlang geen aandacht aan te schenken. Bij een hereniging voelt het wellicht direct als iets dat niet bij jou hoort of juist wel. Het is mij regelmatig overkomen. Afstand nemen, terugkomen, beslissing nemen.

De keuze moet naar mijn idee door gevoel bepaald worden. Het verstand kan je immers goed voor de gek houden maar het gevoel nooit. Kun je later ook nooit spijt van krijgen. Het is er of het is er niet, dat gevoel.

Hier zit die gevoelige snaar

foto onder CC BY: Marco Raaphorst

foto onder CC BY: Marco Raaphorst

(om antwoord te geven op de vraag die eraan voorafging)

Een taal

Muziek is een taal. Een taal die niet iedereen begrijpt. Deze taal wordt door de cultuur waarin je bent opgegroeid bepaald. Hiermee wordt jouw muzikale smaak ontwikkeld. De mensen in India hebben geen problemen met lastige ritmes en kwartnoten, maar onze slecht ontwikkelde westerse oren op dit vlak, wel.

Deze muzikale taal is bedoeld om emoties mee op te wekken. Daarom is muziek een kunstvorm, omdat het niet concreet en informatief is maar gevoelens aanspreekt. Gevoelens die opgewekt moeten worden bij de ontvanger.

De componist, de uitvoerende(n) en de luisteraar

Hier hebben we dus een belangrijk punt te pakken: de ontvanger. Want als luisteraar komen er bij jou wellicht emoties los die bij een ander misschien wel helemaal niet opgewekt worden. Wat dat betreft is er geen universele empathie van toepassing op muziek. Niet iedereen voelt hetzelfde bij bepaalde muziek. Wat ik voel bij bepaalde muziek is misschien wel heel iets anders dan wat de maker erbij voelde toen ‘ie het maakte. Tja, en hoe meet ik of mijn gevoel gelijk is aan dat van ander? En hoe moet ik dat uitdrukken? Daar heb je weer een andere taal voor nodig: het geschreven of gesproken woord. En de doven gebruiken daar beeldtaal voor.

De muzikant voert, als het goed is, de muziek met gevoel uit. Soms kun je aan het gezicht van een muzikant zien hoe hij of zij zich voelt bij het spelen van een bepaalde passage. Ook legt de bedenker van een muziekstuk, de componist, gevoel in de muziek. Dus nog voordat er sprake is van een uitvoering is er al bedacht dat een bepaalde samenstelling van noten een bepaald gevoel zal opwekken. De componist bedenkt een melodie die een gevoelige snaar raakt. Bedenkt harmonie die deze melodie optimaal ondersteunt en wat extra spanning geeft. Om kort te gaan draait het in de muziek meestal om de afwisseling, anders zou het al snel saai worden. De afwisseling van laag naar hoog, van hard naar zacht en van spanning naar ontspanning om zo dat gevoel tot stand te laten komen.

De kracht van het liedje

De meest bekende vorm is die van het liedje waarin de coupletten naar een bepaalde spanning toewerken die ingelost wordt door het refrein. Met name daarom houden we zo van liedjes omdat we telkens even de spanning opgevoerd voelen om vervolgens weer via het refreintje opgelost te worden. Met een beetje mazzel (of pech, het is maar net hoe je het bekijkt) blijft dat refreintje nog lange tijd in je hoofd hangen, juist door dat opgevoerde verlangen naar het refreintje dat gecreëerd werd door melodische en harmonische spanning.

Muziek is een bewuste keuze van een componist en uitvoerende muzikanten zodat bij de luisteraar een bepaald gevoel ontstaat. En eigenlijk maakt het dus niets uit of die muziek wordt uitgevoerd door een oude bluesknakker op een aftandse gitaar of door een computer. Virtuositeit hoeft muziek niet in de weg te staan. En een wat mindere instrumentbeheersing ook niet. Alles staat in dienst van het gevoel dat overgebracht moet worden. Bij sommige muziek werkt de ene vorm beter dan de andere. En hoewel jij die oude bluesknakker misschien als authentieker bestempelt dan iemand met een gestreken overhemd, als het goed is streven ze hetzelfde na.

Kwestie van doorgeven

Muzikanten voelen de muziek, geven uitdrukking aan die gevoelens en geven het op die manier weer door aan de luisteraar. Zonder muzikanten is er geen muziek. En zonder de luisteraar dus ook niet.

Waar zit die gevoelige snaar?

foto onder CC BY: Marco Raaphorst

foto onder CC BY: Karin Ramaker

Virtuositeit

In hoeverre staat de virtuositeit van een muzikant in verband met het gevoel dat deze over wil brengen? Is een vaardig musicus beter in staat om gevoel over te brengen dan een minder vaardig musicus?

Muziek zoals blues, punk, rock, funk en ga zo nog maar een tijdje door, vraagt niet om heel veel virtuositeit. Teveel virtuositeit doet volgens velen zelfs afbreuk aan de authenticiteit van de musicus. Tegelijkertijd moet iedereen lachen, of huilen, wanneer een klassiek geschoold violist een paar valse noten speelt en op sommige snelle passages struikelt met zijn vingers.

Als je naar een programma zoals The Voice Of Holland kijkt dan zal je duidelijk worden dat er niet vals gezongen mag worden. Ook niet een klein beetje. Dat was vroeger zeker wel het geval maar wordt nu op de een of andere manier niet meer geaccepteerd.

De computer

Heden ten dage is het zelfs mogelijk om een computer al het werk te laten doen. Je kunt fouten herstellen. En de computer kan perfect strakke drumpatronen en andere, met name synthetische, geluiden voor zijn rekening nemen. Elektronische dansmuziek kan niet zonder machines bestaan en maakt nauwelijks nog gebruik van echte instrumenten, misschien met uitzondering van een stem. Maar ook die wordt in de meeste gevallen flink gladgestreken zodat er nergens meer een valse of slecht getimede noot klinkt. De liefhebbers hiervan voelen zich vast aangesproken als we het gevoelloze muziek zouden noemen.

Tja, maar wat veroorzaakt nou dat gevoel in de muziek? Snap jij het nog?

Ik wel, maar dat verklap ik nog niet.

De feiten liggen op straat

Gezever om feiten blijkt vaak totale tijdsverspilling. En daarmee dus ook energie verspilling. Gedoe om woordgebruik. Gedoe om kennis. Gedoe om historisch besef.

Als je ergens een mening over hebt word je blootgesteld aan van alles en iedereen die het beter weet. Discussies tot in het oneindige krijg je ervan. En je wordt het misschien wel nooit helemaal met mekaar eens.

hartopstraat-w680

Muziek is zo totaal compleet anders. Feiten doen er niet toe. Het raakt je, of het raakt je niet. En natuurlijk kan ik proberen het uit te leggen, waarom iets moois is, waar het gevoel hem in zit, voor mij. Maar dan nog, het zijn geen feiten. Het enige dat ik weet is dat het mij heel erg raakt. En dat valt mij nooit af te nemen.

Wat feiten verdraaien en een mens’ leven kan instorten. Maar muziek, muziek laat je nooit in de steek. Muziek is de volmaakte vorm. Voor altijd.

Zonder formats

Ik probeer me niet te beperken en toch doe ik het. Door erover na te denken. Het wordt lastiger met een groepsblog dat ik heb, heb ik gemerkt want ineens doe je het niet zelf, maar doet een hele groep het. En dus denk je na. Over het hoofddoel van het groepsblog. Over de doelgroep. Over manieren om er geld mee te verdienen. Wat doen we wel en wat doen we niet? En dan heb je nog de meningen van mensen die erbuiten staan. Soms is dat allemaal heel vermoeiend. En voelt het als werk terwijl het dat eigenlijk niet is.

Op mijn eigen blog heb ik daar geen last van. Hier schuif ik al die dingen terzijde en publiceer ik wat ik wil publiceren. Heb ik met niemand rekening te houden en komt mijn zelfexpressie volledig tot zijn recht. Hier kan ik (een quote van de man uit de tweet, Jacob Jan):

Schrijven wat ik voel, en niet wat ik er van maak.