De mythe van de arme kunstenaar

Mythes. De werkelijkheid romantiseren. De werkelijkheid mooier maken. Vaak zijn het verkooppraatjes. Dat zie je nu ook met het begrip Storytelling gebeuren. Ik ben dol op goeie verhalen, maar wie gaan er met het begrip vandoor? Marketeers die dankzij Storytelling hun gebakkenluchtverhalen denken te kunnen aanscherpen.

Een vals verhaal kan toch nooit een geloofwaardig verhaal worden? Jawel want de meeste mensen willen maar wat graag geloven dat iets waar is. Daarom is er zoveel mythevorming en verafgoding.

De realiteit laat zich slecht grijpen en mythevorming gaat daar echt niet bij helpen. Eerder het tegenovergestelde zal het resultaat zijn. Het doet afbreuk aan de realiteit en kan miljarden mensen eeuwen lang in zijn greep houden, zo leert de geschiedenis ons telkens weer.

Ooit schreef ik al eens eerder een blogpost over een belangrijk mythe: ‘Klinken dure spullen echt beter?’

Maar een andere belangrijke mythe is die van de Arme Kunstenaar. Natuurlijk, Vincent van Gogh was zo’n arme kunstenaar die bij leven slechts 1 schilderij verkocht heeft. Zijn broer Theo was gedurende zijn hele leven zijn mecenas. De aanname is dat dankzij het geld van Theo, Vincent zijn kunstenaarschap optimaal heeft kunnen uitoefenen. Maar wat was er gebeurd als Theo dat geld niet aan zijn broer had gegeven en hem had verteld: “Kom op zeg, ga jij eens even je eigen geld verdienen!” Had Vincent zijn doeken dan aan de wilgen gehangen en was hij bijvoorbeeld predikant geworden? We weten het niet, het leven laat zich niet net zoals in de film Lola Rennt in een paar varianten vertellen. Maar grote kans dat Theo en Vincent in de mythe van de Arme Kunstenaar geloofden.

De kunstenaars uit mijn jeugd, Bach, The Beatles, Miles Davis, Steely Dan en ga zo nog maar een eind door, het waren geen Arme Kunstenaars. Toch geloofde ook ik in die mythe. Het verhaal van Van Gogh had immers een bijbelse kracht.

De mythe van de Arme Kunstenaar is handig om creatievelingen mee te ontmoedigen. Het beeld om te sterven zoals Van Gogh, wie wil dat nou? Het is de mythe die ook eeuwenlang (!) rond Michelangelo hing. Pas door toedoen van de Amerikaanse kunstprofessor Rab Hatfield die de bankrekeningen van Michelangelo analyseerde kwam in 2002 de waarheid naar boven dat het tegenovergestelde het geval was: Michelangelo was een multimiljonair die omgerekend naar de huidige maatstaven een vermogen van meer dan 35 miljoen euro zou hebben gehad! De kunstenaar leefde weliswaar spartaans, maar die keuze werd dus absoluut niet ingegeven door het vermogen dat hij bezat.

We moeten af van de mythe van de Arme Kunstenaar. Het is een vals verhaal dat mensen die creatief zijn weinig vertrouwen geeft in de toekomst. Het is heel gevaarlijk om in dat verhaal te geloven. En het is heel jammer om daardoor te kiezen voor iets dat meer voor de hand ligt. Te kiezen voor de veilige weg, een niet-creatieve weg. Om de lat juist niet heel hoog te durven leggen. Niet te kiezen voor iets dat misschien jaren aan toewijding kost. Zoiets als de Sixtijnse Kapel. De geschiedenis leert ons toch echt dat die toewijding vaak juist zeer ruim beloond wordt.

Geloof in jezelf broeders en zusters! Creativiteit for the win!

foto onder CC BY-SA: Antoine Taveneaux

Een zaaier van de waarheid

Ik vertoefde gisteren voor de 3e keer in het Van Goghmuseum. Of was het misschien toch de 4e keer? Hoe dan ook, vandaag zag ik in zijn schilderijen iets nieuws: de geweldige expressie die uit de portretten van Van Gogh spreekt. Het gemoed van de geportretteerde spat van het doek af op een manier die gelijk is aan bijvoorbeeld een Rembrandt.

Echter, Vincent had hiervoor wel een Totaal Eigen Vorm gevonden zodat zijn werk zich totaal onderscheidt van de schilders die hem voor zijn gegaan. Zijn portretten die hij met de techniek van het pointillisme uitvoerde zitten vol expressie en zijn modern, vernieuwend. Van Gogh vond een universe expressie gelijk aan die van Rembrandt, alleen zonder diens realisme na te hoeven bootsen. Hij gebruikte daarvoor de techniek van het schilderen in stipjes en streepjes met complimenterende kleuren in tegenstelling tot het aloude mengen van verf.

Daarbij was de man zo oer-Nederlands, deze bleekneus met rossig haar, dit kind van een predikant, deze ultieme aardappeleter.

Hij begon met schilderen in 1881. Een kleine tien jaar later in 1890 stierf hij. Een kort mensenleven van slechts 37 jaar dat in die korte tijd de schilderkunst compleet op zijn kop heeft weten te zetten. Alleen heeft Vincent daar zelf niets van meegekregen, zoals het zo vaak gaat met kunstenaars. Hij was zijn tijd (te) ver vooruit. Maar we hebben het begrepen. En gezien. Gisteren opnieuw.

een zaaier van de waarheid

Alles voor de kunst: Francesca Woodman

De Amerikaanse fotografe Francesca Woodman pleegde op 22-jarige leeftijd zelfmoord. Ze groeide op in een gezin waar alles om de kunst draaide. Haar ouders, beiden kunstenaars komen in de documentaire The Woodmans uit 2010 hierover uitgebreid aan het woord. Ze vertellen hoe zij met Francesca een hele slechte relatie zouden hebben gehad als zij een slecht kunstenaar was geweest. Moeders was altijd in haar atelier te vinden, ook al kwamen de kinderen (Francesca en haar broer) uit school thuis en hadden ze behoefte aan aandacht. Moeders en vaders hadden aandacht voor slechts 1 ding: kunst, hun eigen kunst. Niet zo gek dus dat Francesca zelf ook kunst ging maken, evenals haar broer.

En ze legde de lat extreem hoog voor zichzelf. Hoewel de foto’s seksueel getint zijn, volgens de documentaire had Francesca maar weinig met sex. Ingezet voor de kunst, het lichaam als object om een verhaal mee te vertellen.

Haar fotografie is fascinerend. Het lichaam van Francesca zien we vaak in beweging. Het vormt een blur, een onscherp object in het beeld. Alsof ze uit de foto lijkt te willen verdwijnen. En vaak zien we hoe ze een deel van haar lichaam verbergt onder een stuk behang, of middels stukken schors om haar armen verdwijnt in de bomen van een bos. We zien haar lichaam opgaan in de foto’s, samengesmolten met de omgeving. Poëtische beelden, zwart/wit en vrijwel altijd zeer serieus. Nooit kinderlijk speels, hooguit onderzoekend speels. En altijd zonder schaamte.

Haar relatie met haar ouders was helemaal niet zo goed, zo blijkt uit haar notities. Ondanks dat ze dus een waanzinnig kunstenaar was geworden. Mij verbaast het niets, haar ouders hadden namelijk alleen maar aandacht voor hun eigen kunst. In de documentaire zegt moeders dat na de bevalling bij haar het kwartje viel dat “dat kind aandacht nodig heeft”. Voor moeders leek de ervaring van zwanger worden wel interessant, maar de verantwoordelijkheid die het met zich meebracht overviel haar wel een beetje. Ze heeft het steevast over That Child. Maar ook vaders is zeker niets vies van egocentrisch gedrag waarin alles moet wijken voor de kunst. Hij kon goed met zijn dochter overweg, zo verteld hij op camera, maar alleen maar omdat hij zo onder de indruk was van haar werk.

Er hangt een zweem van diepe triestheid om haar foto’s. Ik zag ze van de week in FOAM Amsterdam in het groot en het klein. Zo’n kunstenares wens je toch een positief en lang leven toe met ouders die trots op je zijn, wat je ook doet?

De expositie heet: Francesca Woodman – On Being an Angel. Ga hem zien!

Zie ook mijn fotoset op Flickr.

UPDATE: de documentaire The Woodmans is op YouTube te vinden:

 

Jett Rebel without a cause

In de documentaire Who the fuck is Jett Rebel zien we hoe de verwarring toeslaat tussen Jelte Steven Tuinstra en zijn alter ego Jett Rebel. Achter het podium zit de uitgebluste rebel met de handen in het haar: “hoe kan het toch dat ik me nu zo compleet kut voel terwijl ik me net nog zo lekker voelde?” In plaats dat Jelte Steven stoer en rebels schijt heeft aan de mening van anderen maakt hij er zich compleet afhankelijk van. Jelte Steven is een soort Paniekpiet die buiten het podium zichzelf compleet kwijt is. In de documentaire spreekt hij vaak in de wij-vorm.

Jackson Browne sloeg zijn vrouw, die lekkere zeemeermin uit mijn jeugd, Daryl Hannah. Liefdeloos en met de vlakke hand. Maar denk je dat hij die agressie ook in zijn liedjes stopte, laat staan in zijn teksten? Ben je mal! En hij is niet de enige hoor. Zo heb ik mij behoorlijk verdiept in Marvin Gaye die vooral over liefde en sex zong. Maar liefde en sex lagen voor Marvin nogal complex. De sensuele uitstraling van zijn alter ego leek in de verste verte niet op de echte Marvin die gebukt ging onder zware persoonlijkheidsstoornissen.

Kunstenaars maken het leven mooier dan het is. Peter Buwalda en Herman Brusselmans schrijven fantastische boeken maar hebben menigmaal in interviews gezegd dat ze in werkelijkheid vrijwel geen flikker meemaken. En dus zetten ze die werkelijkheid naar hun hand en vergroten hem uit. Muzikanten schrijven liedjes over de liefde op momenten dat ze na een avondje coke de eerste de beste groupie met het gezicht op het tapijt hebben genaaid. Rock & Roll, weet je wel?

Dat een bakker niet zijn brood is en de slager niet zijn vlees is, dat weten wij allemaal. Maar dat een artiest niet zijn lied is, daar willen de meesten van ons niet aan. Inclusief de artiesten zelf.

(omslagfoto: Oscar Anjewierden / CC BY-ND)

Sam Dillemans

Gisteravond bracht David Van Reybrouck, de laatste Zomergasten-gast, de kunstenaar Sam Dillemans voor het voetlicht. We zagen in een documentaire hoe Sam aarzelde om de kwast op het canvas te zetten. Het blanco canvas beangstigde hem.

Terwijl Sam op een boxbal zijn krachten kapot sloeg begon hij te ranten over zijn grote helden. Dat niemand ooit kwaad mocht spreken van Michelangelo. De meesten van ons zouden nog niet eens in staat zijn om een stijger te beklimmen in de Sixtijnse Kapel.

Veel mensen raden het af om jezelf te vergelijken met anderen. Maar misschien is het juist heel goed omdat het je realistisch een plek geeft in de wereld en een belangrijke drive kan zijn om beter te willen worden. Als er geen norm is dan is alles goed en is er geen onderscheid meer. Dan is alles vlak, dan is alles grijs. Moet een kunstenaar zich niet juist willen onderscheiden?

Om boven jezelf te kunnen uitstijgen moet je eerst de waarheid recht in de ogen durven kijken. Jezelf vergelijken met al die anderen, 1 voor 1. Want een ander gaat dat niet voor je doen. Noem het zelfkennis.

De wereld verbeteren

gitaar

Groep 1: autonoom kunstenaar

Een autonoom kunstenaar maakt zonder rekening te houden met wat anderen ervan vinden zijn werk. Maar nadat het werk af is is hij wel afhankelijk van die anderen. Zij moeten zijn werk immers kopen. Er moet tenslotte wat geld in de broekzak van de kunstenaar terechtkomen.

De kunstenaar kan ook gebruik maken van een subsidieregeling. Dan moet er verantwoording worden afgelegd over het te ontvangen geld. Het werk van de kunstenaar wordt onder de loupe gelegd en er zullen vragen gesteld worden over hoe belangrijk en noodzakelijk het werk van de kunstenaar is.

Groep2: dienstbare maker

Er is ook een type maker dat volledig rekening houdt met haar publiek, haar afnemers, haar gebruikers. Dit type maker probeert precies op de behoeften in te spelen en aan verwachtingen te voldoen.

Steve Jobs heeft ooit verteld dat ‘ie op een dag besefte dat alles om hem heen door mensen gemaakt is die eigenlijk precies zijn zoals hijzelf. En dus kon ook hij die wereld gaan veranderen als ‘ie dat zou willen. Ik denk dat Steve hele goeie voelsprieten had voor wat er aan die wereld ontbrak en hij is dat vervolgens gaan maken.

Weet jij wat er aan de wereld ontbreekt of te verbeteren valt? En ben jij dat dan ook aan het doen of aan het maken?

Het tenenkrommende clichébeeld over de kunstenaar

Van Arjan Dasselaar valt vandaag op nu.nl het zeer lezenswaardige artikel ‘Artiestje pesten’ te lezen. Ik ben het grotendeels met Arjan eens dat er veel mis is met hoe verschillende organisaties via heffingen op creatieve werken geld denken te verdienen. Hiermee hebben die organisaties eerder een slimme inkomstenbron voor zichzelf weten te creëren (clubs als BUMA/STEMRA zijn pure beleggingsclubs geworden) dan dat de aangesloten artiesten er wijzer van worden. Zo lag het gemiddeld salaris van een popmusicus in Nederland in 2008 op € 6000 (!). Zie het Eindrapport Parlementaire Werkgroep Auteursrecht. De -ex directeur van BUMA ging na gedoe onlangs weg met een gouden handdruk van € 700.000.
Lees verder

Fuck storytelling!

Wanneer dingen een soort hype worden, wanneer de goeroe’s zich er tegenaan gaan bemoeien, ben ik meestal direct pleitûh. Dat heb ik nu met Storytelling want oh, oh, oh, het is echt zo belangrijk hè mensen dat er een VERHAAL vertelt wordt?

WTF! Heeft je vader of moeder je vroeger niet voorgelezen dan?

Storytelling is zo oud als de weg naar Den Haag!

Met name de podcasts staan bol van Storytelling. VPRO Plots en 1 Minuut, maar ook Radiolab en This American Life. En bestaan al jaren, This American Life zelfs sinds 1995.

Een poosje geleden was de Britse psychoanalyticus Adam Phillips bij het programma Boeken van de VPRO te gast. Hij vertelde iets interessants over Storytelling. Zo is het verhaal, Storytelling dus, voor hem van ondergeschikt belang, enkele zinnen zijn belangrijker. Als een serie van quotes. Hij gaf een voorbeeld: als hij een coherent verhaal over zijn eigen leven zou moeten vertellen dan is hij genoodzaakt allerlei bijzaken weg te laten. Terwijl als hij maar wat zou zitten te kletsen hij misschien zichzelf zou verrassen door dingen te zeggen die hij normaal niet zegt. Details en juist bijzaken maar die wel doen resoneren in de hersenpan van de luisteraar. Raak, want precies zo zie ik het ook!

Zo sprak ik in april 2010 met de Haagse beeldhouwer/steenhouwer Mark Rietmeijer in zijn tuin. Op een gegeven moment zei ‘ie tegen mij: “Marco waar gaat dit gesprek in godsnaam heen?” Dan weet je als maker, als interviewer, dus dat je goed zit. Toen Mark zijn ‘geraaskal’ later terughoorde (mp3) verraste het hem. Sindsdien refereert ‘ie bijna altijd aan dat gesprek.

Voor het fragment met Adam Phillips, scroll door naar 23 minuten in de uitzending:

Weet het publiek niet wat zij wil?

Vanavond keek ik naar Kunststof TV en Jeroen van Merwijk was aan het woord. Op een gegeven moment vertelde ‘ie dat het publiek nooit weet wat zij wil. Daarom maken kunstenaars wat ze willen maken, wat ze zelf mooi vinden. Het publiek vroeg niet om Dali. Het publiek vroeg niet om Miles Davis’ Kind of Blue. Het publiek vroeg niet aan Jimi om op een feedbackende gitaar The Star-Spangled Banner te spelen.

Toch klopt het niet helemaal wat Van Merwijk beweert. Sterker nog, vaak weet het publiek heel precies wat ze wil en weten bedrijven juist vaak niet helemaal precies wat ze willen. Slimme bedrijven luisteren daarom naar hun klanten. Neem bijvoorbeeld Twitter. Het idee om een online SMS-dienst te bouwen was natuurlijk een slimme zet. Maar de @reply en de retweet werden echter voor 100% verzonnen door het publiek zelf en niet door de ontwikkelaars die in dienst van Twitter waren. Men luisterde dus naar het publiek en maakte er zo een veel meer bruikbare dienst van. Anders was het publiek waarschijnlijk vroegtijds afgehaakt. Bij open source is die invloed van het publiek nog veel sterker. En daarom is open source ook zo krachtig.

Dali, Miles Davis en Jimi, waarom werden zij eigenlijk zo populair? Waarom was het publiek toe aan de verandering van deze vernieuwers? Niemand die het weet. Alleen de massa weet het antwoord.

Chinese wijsheid

altijd eigenwijs zijn!

Na in Schiedam bij uitgeverij Scriptum wat van gedachten gewisseld te hebben over Ebooks, gratis PDF’s en het gebruik van DRM stuitte ik later vanmiddag op een interessant artikel in Electronic Beats Magazine met kunstenaar en topblogger Ai WeiWei (zie zijn Wikipedia-pagina en zie zijn Artsy-pagina).

Dankzij zijn blog trok (tussen 2006 – 2009, blog werd door Chinese autoriteiten begin 2011 uit de lucht gehaald) ‘ie dagelijks meer dan 100.000 bezoekers. Meer dan zijn tentoonstellingen ooit zullen trekken. Het interview staat bol van stimuli waar iedere blogger warm van wordt.

Gelukkig is de uitgever van het magazine zo wijs om het online te sharen zodat ik het je kan laten zien, nu, hier, op dit moment:

Hoewel ik van print hou, de ware innovatie vindt op internet plaats. Gratis toegankelijk kun je iedereen bereiken. Tenzij de overheid je censureert.

Update: luister naar Out Loud van The New Yorker over Ai Weiwei