Hoe de geest in de muziek rondwaart

Met de uitvinding van de fonautograaf in 1857 bleek geluid zich te te bevriezen zoals het ooit klonk. Het geluid dat altijd als vergankelijk werd een soort boek, een document van geluid.

De sampler

Tijdens mijn jeugd kwamen de eerste samplers op de markt. Je riep “oh” in de microfoon en vervolgens kon je dat als een smurfenorkest uit de sampler laten klinken. Rappers stopten hun favoriete swingende grooves van ondermeer James Brown in de sampler. Zo vanaf het stoffige vinyl met een ouwe naald. Sfeerverhogend en nooit uit op perfectie. Het doel heiligde alle middelen voor de rappers. Helaas roken de advocaten geld en werd samplen bestempeld als een vorm van jatwerk. Wanneer ik een foto van een schilderij maak heb ik dan dat schilderij ook gejat?

Wat DJs doen wordt niet beschouwd als jatwerk. De platen van anderen met elkaar mixen en daar filters op loslaten. Sommigen gebruiken de beat van de ene plaat om onder de andere te leggen, 100% vergelijkbaar hoe dat in Hip hop altijd werd toegepast. Het is een traditie die ouder is dan Hip hop en teruggaat naar de jaren 60: Dub muziek. Door met behulp van 2 platenspelers en een echo-apparaat kun je een song in lengte gaan oprekken door deze steeds opnieuw vanaf een bepaald punt opnieuw te starten voordat de zang begint. Dubmuziek legt de nadruk op het ritme, de bas en de drums.

Zowel Hip hop, DJ muziek als Dub muziek leunen dus voor grotendeels op opgenomen muziek. Het is een herbewerking van het bestaande.

Maar laten we deze copyright discussie maar even voor wat het is. Het feit dat je muziek eenvoudig kunt afspelen via een drager is een nieuw instrument gebleken. De sampler is eigenlijk niets anders dan een opname- en weergavetechniek die de opname/sample op verschillende toonhoogtes kan afspelen.

Kleurloos digitaal

Inmiddels is de computer, inclusief de smartphone en de tablet, het apparaat om iets uit het verleden mee te reproduceren. Dit is onze moderne sampler. En de computer kan nog iets anders: het nabootsen van patronen en klanken middels algoritmes en presets. De klank van vroeger. De klank van een ouwe viool. De klank van het drumstel van Ringo Star met theedoeken over de trommels en een Fairchild limiter op de mix terwijl de ruis van de analoge bandrecorder er dwars doorheen klinkt. Het is een stel computer berekeningen om van input naar output te komen.

Daarmee is de computer een tijdsmachine te noemen. Het maakt geen onderscheid tussen oude en nieuwe klanken. De computer is immers neutraal. Voer de computer met een opname en de computer kan het geluid daarvan omzetten naar iets anders. De klank van vroeger bijvoorbeeld, we zijn er dol op. Net als de warme analoge filters die in fotografie en film veel toegepast worden. Het brengt sfeer daar waar digitaal kleurloos en neutraal is.

Als een blank canvas daagt digitaal uit tot vervorming, oneffenheden, ruis, kleuring et cetera.

Hauntology

Het is de Franse filosoof Jacques Derrida (de Britse band Scritti Politti maakten ooit een lied dat zijn naam draagt) die in zijn boek Spectres of Marx uit 1993 de term Hauntology introduceert. Jacques constateert dat een geestesverschijning evenveel met het heden als met het verleden te maken heeft. En de persoon die de geestesverschijning “ziet” behoort daarmee evenveel tot het verleden als het heden. Het is een paradoxaal verschijnsel dat de tijdelijkheid in alles laat zien.

Kortom: het verleden in het heden.

Het omgekeerde geldt ook. Muziek die klinkt als De Toekomst. De synthesizer was het geluid van de toekomst maar wie nu een oude synth hoort, hoort inmiddels een gedateerde klank. Technologie maakt van ons allemaal geesten. Alles wat we nu doen kan ooit weer opgeroepen worden.

Dankzij de opgenomen muziek, de sampler, de computer, kunnen we geest in de fles stoppen en deze er op elk moment weer uithalen. Exact zoals het ooit was, zoals het ooit klonk. De klank, inclusief kraak, ruis, het gevoel van Toen.

Voor de komst van de sampler klonk muziek Modern wanneer je gebruik maakte van een nieuw muziekinstrument, de polyphone synth bijvoorbeeld die ook pas tijdens mij jeugd op de markt kwam (kun je nagaan hoe nieuw dit allemaal is!). Nu door sampling en de computer halen we juist het oude terug. Dankzij de computer slaan we een brug met ons verleden. Kunnen we het verleden oproepen en stelt het ons in staat om alle patronen uit de muziekgeschiedenis op te roepen. Alle geluiden uit het verleden staan tot onze beschikking. En omdat we het verleden koesteren, roepen we maar wat graag de imperfectie uit het verleden op. En wordt het verleden even belangrijk als het heden.

Vandaag 30 jaar geleden: Cupid & Psyche 85 kwam uit

Cupid & Psyche 85Het is 10 juni 1985 en ik ben nog net geen 17 jaar oud. Een liefdevol en suikerzoet album overvalt mijn gevoelens: Cupid & Psyche 85 van de band Scritti Politti. Het tikt de tijdgeest op de middenstip aan. Mijn pubertijd.

Zelf had ik nog niet eens een 4-sporenrecorder. Laat staan een drumcomputer en een synthesizer. Ik woonde nog bij mijn ouders thuis, speelde gitaar vanaf mijn bed en verzon weleens een liedje.

Vandaag is het 30 jaar geleden dat Cupid & Psyche 85 uitkwam. Een album van zanger Green Gartside en songwriter/toetsenist David Gamson die samen met drummer Fred Maher in 1985 de bandnaam Scritti Politti definitief op de kaart zetten. En wel hierom:

De nieuwe techniek

In deze beginjaren 80 ontwikkelen Green en David een obsessie voor moderne techniek; synthesizers en drumcomputers in het bijzonder. Ze besluiten zich voor lange tijd in de studio op te sluiten om er met een geheel nieuw geluid uit te komen. Cupid & Psyche 85 is daarvan het resultaat.

Het is alweer een paar jaar na 1985 als in een interview met David gevraagd wordt naar de synths en drumcomputers die hij en Green voor het album gebruikten. Dat levert een lollig lijstje aan klassiekers op:

  • Roland TR-808
  • Linndrum
  • Roland Jupiter 8
  • PPG
  • Fender Rhodes
  • Minimoog
  • Yamaha DX-7
  • Roland MSQ-700 sequencer
  • Oberheim system (DMX/OBX/DSX)
  • Fairlight
  • Roland JX 8P

Hij zegt er wel bij: “those are the ones I can remember”

Tja, dat geheugen… Het confronteert mij met mijn eigen herinneringen aan die tijd. Toen de samplers in opkomst waren. Toen de geleidelijke overgang van analoog naar digitaal plaatsvond. De tijd voor internet. Voor de komst van de mobiele telefoon.

En wat te denken van de uitvinding van MIDI? De connector die het mogelijk maakte drumcomputers en synthesizers met elkaar te verbinden. Hiermee was het niet langer nodig om alle partijen met de hand in te spelen maar konden drumcomputers en sequencers synths triggeren en volautomatisch muziek produceren.

Ook Scritti maakt dankbaar gebruik van deze nieuwe techniek op Cupid & Psyche 85. Het is met name deze nieuwe techniek die in combinatie met de sterke songs het album tot een zo geslaagd geheel maken.

Het nieuwe Rete Strak

Opvallend is trouwens dat de hitsingles van het album zoals Wood Beez en Absolute nog gewoon zonder MIDI met de hand ingespeeld worden. De partijen worden met de tape-machine weliswaar op halve snelheid opgenomen zodat de partijen wanneer ze op normale snelheid worden afgespeeld een stuk strakker klinken. Een ouwe truc.

Het synchroniseren van de sequencers en drummachines met de tape-machine verloopt in die tijd nog uiterst primitief, via MIDI Clock:

That meant that if you had a small keyboard part that appeared in the last 10 seconds of the song you needed to start the song from bar 1 and wait 3 minutes and 30 seconds until the part showed up. Invariably you’d have accidentally counted wrong and the part would play a bar too early, or late, and everyone would groan, roll the tape back and try it again.

Een ander nadeel van MIDI waar David zich aan ergert is de slechte timing van MIDI:

However, MIDI did introduce a whole set of new problems. For those of us that had gotten used to the accurate timing of CV/Gate sequencers switching to the sloppy inconsistent timing of MIDI could be very frustrating.

Scritti Politti laat met Cupid & Psyche 85 een gelikte sound op rete strakke beats horen. Beats die overigens niet zo heel ver van hip hop lijken af te staan. Logisch want zanger Green Gartside is een hip hop fan van het 1e uur.

Het is deze Green die mij een aantal jaren geleden na afloop van Scritti Politti concert in Paradiso een zelfgebrandde CD van DJ Shadow in mijn handen drukt met de vraag of ik aan de DJ wil vragen om deze te draaien. Wat dan ook gebeurt. Daarna beland ik met Green, zijn kersverse echtgenoot en een paar fans in een restaurant in Amsterdam. Green vertelt me daar over zijn vriendschap met Miles Davis en over het programma Propellerhead Reason dat hij tegenwoordig gebruikt voor zijn muziek. Ik vertel Green op mijn beurt dat ik honderden presets voor Reason ontwikkeld heb en we dus feitelijk slechts een muisklik van elkaar verwijderd zijn.

Suiker

Via complexe gelaagde arrangementen van drumpatronen, synthbassen, gitaren en aanvullende synths weet Scritti Politti op Cupid & Psyche 85 een nieuwe toon te zetten. Green doet hier geen enkele poging tot stoerdoenerij. Zijn stem klinkt zijdezacht en suikerzoet.

En nu dus 30 jaar later nog steeds. Ik ben het niet vergeten.

Green Gartside en muziek die niet voor zichzelf spreekt

The Beatles gingen uit elkaar toen ik 2 was. En in de hoogtijdagen van de punk verkeerde ik nog in de *mierenhopen in brand steekt* fase.  Laat staan dat ik de bebop heb zien ontstaan of de eerste man op de maan heb zien landen. Kortom: zo’n ouwe lul ben ik eigenlijk nog niet.

Wat ik wel mee heb gekregen is Scritti Politti, een revolutionaire popband die het idioom van de popmuziek opnieuw uitvond via nieuwe productiemethoden met drummachines en synthesizers. Echte popliedjes met zoetheid in de teksten (lees: gebruik van woorden als love, baby, girl) vermengt met poëzie en citaten uit de filosofie.

In die jaren ’80 was de muziekindustrie behoorlijk verziekt aan het raken. MTV bood nieuwe middelen om bands te promoten en de industrie veranderde steeds meer in een keiharde industrie waarin het nog slechts om marketing ging. Menig manager hield zich alleen nog maar bezig met het geld, niet met de artistieke prestaties. Green, de zanger en liedjesschrijver van Scritti, voelde zich in die industrie totaal niet op zijn plek. Zelden was er interesse om over het artistieke proces te praten. Het privé-leven van de popmusicus en andersoortige bijzaken werd door menig popjournalist als interessanter en belangrijker beschouwd dan de muziek zelf. Green sprak liever over politiek en filosofie en het belang van popmuziek daarin.

The music speaks for itself

Dit is vaak het antwoord van een musicus die juist niet inhoudelijk over muziek wil spreken. Totale onzin natuurlijk want waar moet zo’n iemand het dan over hebben? Over zijn nieuwe broek? Zijn nieuwe schoenen? En of ‘ie prettig getrouwd is?

Green stortte diverse malen in, werd letterlijk ziek van de muziekwereld, kreeg angstaanvallen en trok zich uiteindelijk geheel terug. Tot ik Green in het jaar 1999 met een nieuw album in The Guardian aantrof. Dat album, het geweldige Anomie & Bonhomie, luidde voor mij de nieuwe eeuw in. Een paar jaar later ontmoette ik de man zelf in London en Amsterdam en sprak met hem onder andere over zijn samenwerking met Miles Davis.

En nu is er die video met een nieuwe Green die geïnterviewd wordt door Mark Fisher. Een man die het vak van popjournalist zeker wel beheerst en Green opmerkelijk open zijn verhaal laat vertellen.

David Gamson leerde mij: popmuziek is kunstmatig

I was always a little shocked that people actually cared whether Milli Vanilli sang their own songs! The artifice of pop music is really what I like about it.

Er is niets mis met kunstmatig. Er zijn bosjes zwartekousenfiguren die zich ertegen verzetten, zelfs als het om een zwangerschap gaat, maar dat wil ik hier even laten rusten.

Popmuziek is kunstmatig. Je ziet zo’n bandje wel lekker in de playback in een clip op die gitaartjes rammelen maar in werkelijkheid is er van alles mee gedaan. Zijn er sessiemuzikanten ingehuurd die wel goed gitaar kunnen spelen. En heden ten dage hoeft niemand meer vals te zingen, dankzij de autotune. Een apparaat dat – voor de leek – onhoorbaar valse noten ombuigt naar zuiver noten. Ook Kinderen Voor Kinderen zet dat apparaat overigens op alle liedjes in. Lady Gaga ook. Et cetera.

Tegelijkertijd is er ook niets mis met imperfectie, met foutjes, met rauwheid. Neem Tom Waits, die is daar grootmeester in. Toch gaat ook Waits op dezelfde wijze te werk als bijvoorbeeld een Milli Vanilli. De jaren dat de heer Waits met een bandje alles in een keer live inspeelde liggen 30 jaar terug in de tijd. Waits zoekt naar het perfecte imperfecte geluid. Ik ken de betrokken technici en producers en die zoeken echt naar het ware rauwe geluid en zetten dat als een puzzel in elkaar.

De kwestie van pop zit hem in het lied. Simpel gezegd komt het neer op het verzinnen van een goed pakkend refrein dat in je kop blijft hangen. De rest van dat liedje is een soort van bijzaak. Dat heeft als doel om het verlangen naar het herhalen van het refrein te verhogen. Tijdens een poplied verlangt de luisteraar dus de hele tijd naar het refrein. Spanning en oplossing. Dat idee.

Een poplied is een abstract kunstwerk uit het brein van de makers. Een poplied klinkt hooguit realistisch, maar is het niet.

Luister maar eens naar de demoversie van Perfect Way van de ultieme popband Scritti Politti:

Referenties

  1. interview David Gamson @ iZotope
  2. bibbly-o-tek ‘rarities’

Green Gartside in mijn droom vannacht

greenLocatie: Grote Marktplein Den Haag.

Ik luisterde naar drie nieuwe stukken muziek via Ableton Live. Op mijn laptop, gewoon via de ingebouwde speakers. Green Gartside, de zanger van Scritti Politti, zat rechts van mij op het terras iets te drinken. Hij knikte uit een soort van ‘wij kennen elkaar toch?’. Twee stukken waren helemaal goed. Maar aan nummer drie moest nog wat gebeuren. Ik rommelde wat met de toonhoogte en het tempo van het geheel.

Toen ik opstond sprak Green me aan: “I like what you did on that last song. And by the way, we still need to make an appointment for that Ableton Live training”.

Later die dag heb ik nog bij Green zijn vrouw in de auto gezeten. De aanleiding en het meeste van ons gesprek ben ik vergeten. We hebben het nog over die training gehad, weet ik. En dat geld geen probleem is, Green krijgt hem gratis van mij. Dat moest ze Green maar vertellen.