Goeie tips van Ira Glass

Ira Glass bewonder ik al jaren. Via zijn This American Life radioprogramma/podcast heb ik veel verhalen gehoord die mijn kijk op het leven een wending gaven.

In de video hierboven geeft Ira ons wat tips. Tips voor makers van reportages en documentaires. Storytellers. Zijn belangrijkste boodschap is misschien nog wel dat je geluk moet hebben. Veel interviews die hij doet gooit ‘ie later weg. 4 van de 6 gaan zo de prullenbak in. Geen interessant verhaal, geen interessante quotes. Niets, nada, zilch. Kortom: je gaat aan de slag totdat je iets tegenkomt dat echt helemaal te gek is. En je zet een streep door middelmatigheid.

Neemt muziek jou op reis?

Heb jij weleens ervaren dat een bepaalde band of een bepaald album je altijd meeneemt naar een specifieke plek? Dat de beelden van die plek direct in je hoofd schieten zodra je de muziek hoort?

Ik luister nu naar Hi Scores van Boards of Canada en krijg daar beelden bij van Amsterdam Noord. Dat is vrijwel altijd het geval als ik Boards of Canada hoor. Soms sta ik ineens op de pond naar Noord of ben ik bezig aan de terugreis richting Centraal Station.

Vraag mij niet waar het vandaan komt. Het is niet zo dat ik Boards of Canada draai op mijn Slimme Telefoon als ik op Noord ben. Ik luister zelden onderweg en als ik al iets luister dan is het meestal een podcast van Love & Radio, This American Life, Plots, De Avonden of iets in die richting. Het zou natuurlijk kunnen dat ik ooit naar een memorabel gesprek luisterde dat opgeluisterd werd met de muziek van Boards of Canada maar zeker weten doe ik dat niet.

Podcasting meer rock & roll dan rock & roll

Via audio een verhaal vertellen, podcasting dus, is als het maken van een collage bestaande uit muziek, geluid en gesprekken. Daarom vind ik die vorm dan ook vele malen interessanter dan popmuziek. Bovendien zit het niet in dat rigide format van couplet, refrein, couplet, refrein, bruggetje vast.

En waarom zou je zingen? Je kunt ook praten. En je kunt ook niet-muzikale geluiden gebruiken. Popmuziek vernieuwt niet meer. Okay, we gooien tegenwoordig een sidechain-compressor over het geheel en spelen een beetje met dat pompende geluid. Geluidstechnisch erg leuk, maar qua vernieuwing in de vorm? Niets, naks, nado.

Podcasting werd ineens spannend voor mij een paar jaar geleden. Omdat het het concept rondom muziek en geluid op zijn kop zet. Alles is mogelijk. Soms met op maat gesneden muziek. Soms met een spannende montage. Spannend sound design. Soms met waanzinnige verhalen. Laat ik een paar opvallende podcasts uiteenzetten:

  • This American Life – waanzinnige verhalen, de beste storytelling die je je kunt voorstellen, niet te clean en perfect, en met lekkere stemmingsverhogende muziek.
  • Radiolab – wetenschappelijke verhalen simpel gebracht. Waanzinnig sound design, maar slaat soms een beetje teveel door in effectbejag (“kijk ons een handig zijn met die editor!”) en soms zelfs kinderachtigheid.
  • Love + Radio – mijn favoriet. Misschien niet helemaal constant qua kwaliteit, maar de beste afleveringen zijn waanzinnig. De montage is vernieuwend. Zuchtjes worden soms herhaald als effect, soms worden er effecten gebruikt om de aandacht in de stemmen vast te houden. De muziek neemt je mee, haalt je eruit, versterkt en verstoort. Als een film zonder beeld. En allerlei ‘probleempjes’, stoten tegen de microfoon, wind die in de microfoon blaast worden er niet uitgehaald en soms zelfs benadrukt net zoals een rondzwabberende camera die sinds Lars von Trier’ DOGMA 95 weer helemaal in is. Rauw, speels en paradoxaal.

Ik heb het gebied nog nauwelijks echt verkend vind ik zelf. Mijn handen jeuken om het te gaan doen. Een beetje zoals Love + Radio. Die punky benadering, lofi, de opwinding van het gesprek, de humor, dat inspireert.

Podcasts zijn overigens super populair. Ook zeker onder de jeugd. De generatie die de hele dag met een iPhone of iPod op het hoofd rondloopt. Hoewel ik mijzelf eerder tot de walkman-generatie (geniale uitvinding trouwens!) beschouw. Juist dat niet op een scherm te hoeven kijken is wat audio zo leuk maakt. Jij en je hoofdtelefoon. En niemand die kan horen wat jij hoort. Een privé-zaak.

Wat maakt een verhaal tot een goed verhaal?

Het vertellen van een verhaal is niet zo lastig. Het vertellen van een goed verhaal wel. Niet dat iedereen nu direct voor Ira Glass moet gaan spelen, de man achter het beroemde This American Life, maar Ira snapt wel de essentie. Ik bedoel hiermee overigens niet alleen de voordrachten, het gesproken woord, maar ook leesverhalen; blogposts, artikelen in kranten en magazines.

Na me er als audiodocumentairemaker (Ira bedankt!) en blogger flinke tijd in verdiept te hebben kom ik tot de twee basisbenodigdheden voor wat een verhaal tot een goed verhaal maakt:

  • Hoewel het verhaal een bepaalde kant lijkt uit te gaan, zit er ongeveer in het midden een vrij radicaal breekpunt wat het verhaal de andere kant uitstuurt.
  • Aan dat breekpunt ligt iets groots ten grondslag; het doorbreken van een dogma, het accepteren van iets dat eerst onacceptabel leek, etc.

Zo’n grootse menselijke worsteling zet jou waarschijnlijk aan tot het nadenken over je eigen leven, reflecterend, spiegelend.

De meeste verhalen voldoen hier niet aan. Het zijn vaak kleine mededelingen met of zonder een uitgesproken mening of emotie. Een goed verhaal doet wel echt iets met je. Daar ga je over nadenken. Alsof het jezelf is overkomen. Het leven raakt je namelijk pas echt wanneer jij als mens door een gebeurtenis verandert. Als je een dogma doorbreekt. Als je iets kunt accepteren dat niet te accepteren leek. Hoe groter de verandering, des te rijker je leven wordt, tenminste: als je die verandering kunt accepteren.

Dat verhaal gaat altijd over jou. Neem bijvoorbeeld het verhaal van de bergbeklimmer Aron Ralston die in mei 2003, 127 uur lang met zijn arm tussen een rotsblok komt vast te zitten. Omdat hij een videocamera bij zich heeft kan hij afscheidsboodschappen voor zijn ouders maken. Op het moment dat vrijwel al zijn water op is besluit hij zijn naam en de datum van overlijden in de muur te graveren. Kort daarna begint hij te hallucineren en ziet zichzelf met een kind spelen. Ineens is de overlevingsnoodzaak er om later te trouwen en kinderen te krijgen en doet het onvoorstelbare: hij snijdt zijn eigen arm eraf om zichzelf letterlijk weer vrij te maken. Aron heeft het overleefd. Hij geeft er geëmotioneerde lezingen over. Zijn boodschap? Dit is het allerbeste dat hem overkwam. Sterker nog: dit MOEST hem overkomen. Als bergbeklimmer wilde ‘ie zichzelf toch tot het extreme uitdagen? Nou, dat is hem gelukt.

Een worsteling met het leven. Dat is het verhaal.

De toekomst van radio

In samenwerking met de VPRO en De Nieuwe Reporter hoop ik een serie over radio te maken. Een coproductie waarbij de noodzaak tot publieke funding noodzakelijk lijkt. Op welke manier dat voor onze Publieke Omroep kan en mag, moet uitgezocht worden. Waarmee dit project op zichzelf ook al een zoektocht wordt naar radio nieuwe stijl. Niet alleen inhoudelijk, maar ook qua financiering. Je zou zelfs kunnen stellen dat door er over te bloggen we eigenlijk al begonnen zijn. Op zoek naar de toekomst van radio.

Als we het hebben over Storytelling, het vertellen van verhalen, dan is het radioprogramma This American Life een voorbeeld. Zij zijn bovendien een van de beste voorbeelden van publiekelijk ondersteunde projecten. Het publiek doneert geld om This American Life te laten voortbestaan. Public radio. Een prachtig model dat hier in Nederland ook langzaamaan meer geaccepteerd lijkt te worden.

This American Life heeft nog iets anders heel goed begrepen. Ze snappen heel goed hoe je heden ten dagen radio moet presenteren. Check bijvoorbeeld eens hun Ways to Listen (radio / podcast / web stream / download / mobile apps / CD).

Tot slot, een mooie aflevering van This American Life, dat zich prachtig laat embedden op mijn blog: