Wanneer is het verhaal afgerond?

De tijd tikt door. Maar wie een verhaal maakt bevriest als het ware de tijd. Die zet het begin en het einde op slot. Zoals Orson Welles ooit zei:

“If you want a happy ending, that depends, of course, on where you stop your story.”

Dilemma

Het is een dilemma waar je mee te maken krijgt bij storytelling. Met name als het over nog levende personen gaat. Het verhaal houdt toch pas op als de persoon overleden is? Inderdaad ja, dat is meestal het moment dat de verhalen op gang komen. Maar het is niet één verhaal maar verhalen, in meervoud dus, die dan op gang komen. En met het verstrijken van tijd komen er soms steeds meer verhalen bij. Als het goed is.

Zo was ik in april dit jaar bij een symposium onder de noemer ‘Omzien in rock’. Het was een dag die in het teken stond van de popbiografie. Een woord dat je ruim moet zien, ook documentaires mogen we dat stempel toebedelen. Kortom, lees: in beeld, geluid en tekst. Een van de artiesten die die dag diverse malen genoemd werd, was Herman Brood. Hoewel zijn vriend Bart Chabot via boeken zoals Broodje Gezond en dergelijke op een mooie manier Herman had vereeuwigd, de aanwezigen waren het er over eens dat het slechts één kant van Herman belichtte: die van de knuffeljunk. Die andere verhalen moeten simpelweg nog geschreven worden. En doen we dat niet dan zal de legendarische status van Herman langzaam aan wegebben. Of we documenteren de mens en zijn leven, of we doen het niet.

Vele verhalen

Een mensenleven is vaak zo complex en divers, het is vrijwel onmogelijk om dat slechts in één verhaal te beschrijven. Daarom zul je voor het documenteren van de levens van artiesten vele verhalen nodig hebben. En daarbij kun je maar beter alle typen media inzetten.

Ik merkte het toen ik de audiodocumentaire over Marvin Gaye, Oostende Healing, maakte. Mijn verhaal doet geen poging alles te beschrijven dat Marvin in België heeft meegemaakt. Diverse interviews heb ik simpelweg niet gebruikt omdat de verhalen afbreuk deden aan het verhaal dat ik wilde vertellen. Een verhaal dat na een lange speurtocht en diep peinzen tot stand kwam: hoe heeft Marvin Gaye zijn populairste hit ooit, Sexual Healing, in Oostende kunnen maken en waarom koos hij voor een elektronische sound? Privé-omstandigheden van Marvin waren daarbij van belang maar ik liet ze niet de boventoon voeren. Ik liet het gepsychologiseer achterwege en zoomde in op een Marvin die muziek maakte met de middelen die voorradig waren.

Toen Marvin Gaye van 1981 tot 1982 in Oostende woonde, toonde geen enkele documentairemaker interesse om er verhaal over te maken. Nog altijd kan ik dat niet begrijpen, men zat simpelweg niet op te letten! De enige documentaire die toen gemaakt is, is een documentaire die we nu een branded doc zouden noemen. Een documentaire die bedoeld is om de hele wereld te laten zien: kijk eens hoe goed het weer met Marvin gaat hier in België.

Van Gogh

Of neem Vincent van Gogh. De man was bij leven een worstelend kunstenaar. EN behoorlijk onbekend. Het had zomaar kunnen zijn of Vincent was na zijn dood vergeten. Zijn unieke schilderkunst in combinatie met zijn geestelijke gesteldheid hebben echter bijgedragen aan zijn legendarische status. Om kort te gaan: in het leven van Van Gogh zat niet één verhaal maar vele verhalen. Het verhaal van de worstelende kunstenaar die opzoek gaat naar zijn artistieke ziel. Die van de kunstenaar die het zoekt in Parijs (lees: kunst en Parijs doen het altijd goed qua verhaal). Die een stuk van zijn oor afsnijdt (nou dat is nogal een verhaal of niet?). En zichzelf op een open veld op 37-jarige leeftijd in de borst schiet in een hopeloze poging zelfmoord te plegen. Aan Van Gogh kleven verhalen die nog altijd blijven komen. Als er weer een kunstwerk voor velen miljoenen verkocht wordt. Als blijkt dat de schilderijen verkleurd zijn en we met hedendaagse technieken de oorspronkelijke kleuren weer aan het publiek kunnen tonen. Als er een onbekend werk opduikt. Als er weer een nieuwe theorie opgevoerd wordt rondom zijn zelfmoord of het afsnijden van dat stuk oor. Bizarre zaken die het clichébeeld van de gekke kunstenaar steeds lijken te willen bevestigen.

Een verhaal is een stuk bevroren werkelijkheid. Hét verhaal bestaat niet. Een verhaal wel. Als slechts één stuk van een taart. Om het behapbaar te maken. Met een kop en een staart.

(omslagfoto: Tom America)

De vertelvorm voor documentaires wordt interactief

De computer is een interactief apparaat. Als je hem gebruikt ben jij degene die bepaalt wat er gebeurt. Dit in tegenstelling tot TV, radio of het lezen van een boek (tenzij je de hoofdstukken in eigen volgorde leest). De computer brengt al die media tezamen en daagt jouw uit te kiezen. En boeit iets je niet dan kies je iets anders.

Heel lang naar een video op de computer kijken zal ons bijna niet lukken of we moeten de computer ver van ons afzetten, in de fullscreen-modus met alle alerts uit. En dan nog, de behoefte op te staan en iets anders te toen komt alweer snel. Herkenbaar?

Het heeft impact op de manier hoe we online verhalen kunnen vertellen middels video, geluid of tekst. Onze aandachtsfocus is met de computer laag, omdat je weet dat er online nog meer moois te bekijken valt. Met name documentaire-makers en filmmakers moeten daar wat mee gaan doen vind ik.

Verleiding door interactie

De bezoeker moet simpelweg verleid worden om te blijven kijken. Dat kunnen we alleen doen door een rol voor de bezoeker actiever te maken. Vergeet het inactief consumeren maar daag de bezoekers uit juist te klikken, keuzes te maken. Het gevoel: jij bent aan de macht. Toonaangevend op dit vlak vind ik NFB/interactive. Zij maken documentaires die online te bekijken zijn op je eigen tempo. En zonder het gevoel te hebben dat je naar iets kijkt dat statisch is. Iets waar je geen invloed op hebt. De computer heeft jou macht gegeven en die macht wil je ook houden. Jij wilt bepalen.

Het zijn documentaires waar je juist je muis bij moet gebruiken, je wordt uitgedaagd keuzes te maken. Zo raak je betrokken en bepaal je zelf het verloop van jouw ‘sessie’. In plaats van lineair een documentaire voorgeschoteld te krijgen, kun je nu zelf bepalen waar je wilt beginnen, welke onderdelen je wilt skippen, of nog leuker: welke dingen je nu wilt bekijken zodat je een volgende keer weer andere dingen kunt bekijken.

Flash of HTML5?

Deze manier van interactief documenteren hoeft zelfs nooit helemaal af te zijn. Ook dat is juist internet, niet waar? Je zou bijvoorbeeld een stad kunnen documenteren waar dagelijks verhalen aan toegevoegd worden. Het enige dat hierbij nog spannend is, is de techniek. NFB/interactive maakt gebruik van Flash dat door Apple producten zoals de iPhone en de iPad in het geheel niet ondersteund worden. En helaas, HTML5 biedt op dit vlak nog te weinig mogelijkheden om een volledige vervanger van Flash te zijn.

Ik ken (nog) geen interactieve documentaires die van HTML5 gebruik maken. Maar zou ik er een maken, dan zou ik het wel geheel via HTML5 doen, met het oog op de toekomst. En ik zou het gaan koppelen, bijvoorbeeld aan Google Maps, en aan Flickr. Dat in combinatie met muziek en stemmen die een verhaal vertellen. Geen statisch verhaal, maar een interactief verhaal. Een verhaal dat tot leven komt dankzij de interactie met de gebruiker.

Om mee te beginnen, check deze interacieve NFB docu’s:

A.L. Snijders gefeliciteerd!

Beste Peter,

Gefeliciteerd met het winnen van de Constantijn Huygens-prijs! En laat ik het maar meteen zeggen: ik ben dol op jouw stem. Dus als je mij zou uitdagen – doe ’s gek! – dan zou ik willen voorstellen om samen een paar korte verhalen op te nemen. Verhalen waarbij hier en daar wat verdwaalde noten te horen zijn. Het ruisen van bomen. Het gekraak van een stoel. Sfeerverhogend. De stem op zijn voetstuk. Dat kan ik. En dat kan jij ook.

Nou, wat vind je ervan?

Groeten uit Den Haag,

Marco Raaphorst