Kan popmuziek nog langer vernieuwend zijn?

Van popmuziek wordt vaak verlangd dat het vernieuwend is. Inmiddels bestaat popmuziek een kleine 60 jaar. Kan zo’n genre zich onbeperkt blijvend vernieuwen? En waarom zou je die eis überhaupt aan een kunstvorm stellen?

Voor een boek geldt overigens niet dat het vernieuwend moet zijn. Een boek is een geprint/gedrukt verhaal in boekvorm, een concept dat al eeuwen in ongewijzigde vorm zo bestaat. En voor films geldt het ook niet, bewegend beeld met geluid wordt niet getoetst op basis van vernieuwing maar op basis van het script, het acteerwerk en bijbehorende muziek en sounddesign. Die muziek is veelal orkestmuziek, muziek die met gemak ook 100 jaar geleden gecomponeerd had kunnen zijn.

Maar voor popmuziek geldt het dus wel. Het is nog altijd een eis, zo lijkt het.

Leunen op techniek

Popmuziek leunt op nieuwe instrumenten en nieuwe opnametechnieken. De elektrische bas die zijn intrede deed in rhythm & blues is van enorm belang geweest. Hiermee kreeg de bas in de muziek een meer melodische duidelijk hoorbare rol wat met de contrabas voorheen niet mogelijk was. En zonder de elektrische gitaar had de popmuziek ook niet kunnen klinken zoals ‘ie deed in de jaren 60. Het geluid van die elektrische gitaar, karakteristiek neergezet in een A Hard Day’s Night van The Beatles, bepaalde het geluid van de popmuziek voor lange tijd. Inmiddels heeft dat instrument de synthesizer en de sampler er als concurrenten bijgekregen. Ook de drummachine is natuurlijk van groot belang geweest in het vernieuwen van de klank van popmuziek. Het is een concurrent van de drummer van vlees en bloed. De luisteraar vindt het allemaal prima. Op de beats van drummachines wordt flink gedanst.

Popmuziek leunt dus heel erg op techniek. Telkens als er een nieuw instrument uitkwam werden de early adopters ervan gezien als vernieuwers. Zo schreef Prince goeie popliedjes maar het gebruik van de Linn LM-1 drumcomputer zorgde er met name voor dat zijn funk en rock vernieuwend klonk ten opzichte van wat zijn voorgangers hebben gedaan.

Paralel aan de ontwikkeling van nieuwe muziekinstrumenten loopt de ontwikkeling van de opnametechniek. Popmuziek leunt heel sterk op die opnametechniek. Opnieuw is het dus de techniek die bepalend is. Zo waren het ook weer The Beatles die als een van de eersten begrepen dat je in de studio niet live met je band hoeft op te nemen maar stukje bij beetje een song kunt bouwen. In de loop der jaren werd het mogelijk dat proces steeds preciezer te sturen. Zo kunnen we inmiddels partijen die een beetje slordig zijn ingespeeld helemaal clean en straktrekken. Of vice versa, een te strakke partij juist weer wat losser, wat “echter” laten klinken. Ook gezongen partijen kunnen we vandaag de dag helemaal straktrekken middels autotune, waardoor niemand meer vals hoeft te zingen. Het is een soort photoshop voor geluid.

Inmiddels staat die ontwikkeling trouwens alweer een tijdje stil. Met de komst van de computer, eigenlijk een grote sampler, werden geen nieuwe instrumenten uitgevonden en ook het arsenaal effecten is sinds de autotune niet uitgebreid. Om kort te gaan: de technische ontwikkeling van muziekinstrumenten en opnametechniek staat vrijwel stil. Wat je ziet is een terugkeer naar vroeger. Zo bouwen software ontwikkelaars tegenwoordig bijvoorbeeld oude compressors letterlijk na. Compressors die The Beatles bijvoorbeeld ook al gebruikten. Niets mis mee want ik kan er dus ook over beschikken op mijn computer maar noemen we dat vernieuwing? Lijkt mij niet, eerder het tegenovergestelde.

Abbey Road Vinyl plugin van Waves

Menig muzikant is nostalgisch op zoek naar het oude analoge geluid ook al werkt ‘ie met de computer.

Zodoende bouwen software ontwikkelaars ook alle oude synths en drummachines na. Het is big business die retro software met ditto retro looks.

The Legend een software-emulatie van de Minimoog

Zodoende heeft het tegenwoordig weinig zin om popmuziek op vernieuwing te beschouwen.

Wat je wel ziet, en je zou dat vernieuwing kunnen noemen, is dat de populaire muziek nu gladder is dan ooit tevoren. Men zet alle microscopische digitale hulpmiddelen in om oneffenheden strak te trekken.

Zit er een grens aan vernieuwing?

Het is net als met economische groei, aan alles zit een grens. Zo ook aan de vernieuwing in de popmuziek. Je kunt wel hele futuristische instrumenten gaan bedenken, grote kans dat het niet gaat aanslaan. De ontwikkeling van de elektrische gitaar was in redelijk korte tijd beklonken. Veel gitaren uit de jaren 50 zijn nu nog veelgevraagde gitaren. Die leveren het ultieme gitaargeluid en daar gaat nooit meer iemand overheen komen. Dat zal zich niet meer vernieuwen. Menig modern gitaarbouwer bouwt die ouwe gitaren na. Hetzelfde zie je bij de synthesizers. De oude synths, Minimoogs, modulaire synths, ze vormen nog altijd het ultieme geluid. Ook daar gaat nooit meer iemand overheen komen. Het zijn klassiekers geworden.

In de klassieke wereld heeft de Stradivarius de naam. Dus niets vernieuwing, nee doe ons dat ouwe ding maar! In popmuziek zie je precies hetzelfde. Die ouwe Linn LM-1 is goud waar. Ouwe Minimoogs ook. De klassiekers dus.

Het arsenaal aan instrumenten van popmuziek ligt dus behoorlijk vast.

We willen dingen nu eenmaal niet blijvend vernieuwen. Een gitaar moet een gitaar zijn. Een synth een synth. Een drummachine een drummachine. Voeg daar teveel toetsers en bellen aan toe en je krijg een draak van Frankenstein waar je niemand warm mee krijgt. Het is geprobeerd hoor maar niemand kocht die instrumenten.

Popmuziek heeft zich lange tijd vernieuwd door de ontwikkeling van de instrumenten en van de opnametechniek. Nu daar een grens mee is bereikt ligt de vernieuwing van de popmuziek stil. Maar erg is het niet. Net zo goed als een schrijver niets anders kan doen dan een goed boek te schrijven, of ‘ie dat nu op een typemachine of op een computer doet, moet een popmuzikant slechts een goed lied schrijven. Hij of zij kan zich daarbij bedienen van een flink arsenaal instrumenten en opnametechnieken. Men kan klinken als hoe men wil klinken. Niemand kan als 2019 klinken maar met een beetje mazzel kun je tegenwoordig daarom juist tijdloos klinken.

De ratrace om de laatste mode, de vernieuwing, is het ontgroeid. Popmuziek is volwassen geworden. Lang leve het poplied!

Vernieuwers

Vernieuwers lopen vaak geen kilometers voor de troepen uit, nee het gaat eerder om een armlengte. Als je te ver voor de troepen uitloopt dan raak je uit het zicht. Dan wil en kan niemand je zien.

Teveel vernieuwing werkt vervreemdend en heeft te weinig binding met het bestaande, met wat er al is, de huidige norm, smaak, consensus. Het doet simpelweg teveel moeite om anders te willen zijn en is te weinig subtiel in het verleiden van een nieuw publiek.

Ware vernieuwing komt als een dief in de nacht met net even dat snufje anders. Ze verandert wat er al was, waar we niet langer nog omheen kunnen. Transitie.

De toekomst van de webpagina

Gisteren had ik het over de video zonder geluid. Hoewel daar veel mensen vies bij gaan kijken denk ik: ha, nieuwe mogelijkheden! Op het web wordt de content nog steeds beschouwd vanuit het idee van de maker als schrijver, als fotograaf, als videomaker of als radiomaker. Een foto bij een stuk tekst is vrijwel altijd zuiver illustratief bedoeld. En tekst bij audio of video is vaak bedoeld om een en ander wat toe te lichten. Echt vernieuwende toepassingen waarbij die verschillende media echt iets toevoegen, zie je zelden.

De stille video zou dat kunnen doen. Een beetje zoals een animated gif, want die is ook stil, maar dan met een afspeelknop en zonder steevast te loopen. Een video kan iets echt laten zien, wat in tekst niet mogelijk is. En omdat de video stil is kun je er ook gelijktijdig meerdere aanklikken of zou je een audio-bestand ernaast kunnen afspelen.

Het web heeft voor het eerst de mogelijkheid geboden om tekst, beeld en geluid samen te laten vallen en de gebruiker daar interactief een rol in te geven. Dat lukt je met andere media niet en juist daarom is het web zo leuk. Maar het vergt nog wel een dosis vernieuwing op dat vlak.

Helaas kun je vanuit audio niet linken. In video kun je dat wel maar dat wordt nog nauwelijks gedaan. Deze mogelijkheden, het linken naar content, zullen aan deze media in de toekomst toegevoegd gaan worden. En dat vergroot de mogelijkheden dan enorm simpelweg omdat de basis van het web, en de ware revolutie van de tijd waarin we leven, gevormd wordt door de hyperlink. De simpele stelregel zou kunnen zijn: als het linkt, dan is het internet. En dat linken zou binnen de content ook mogelijk moeten worden, dus vanuit een video naar een stuk tekst, of een stuk audio, of een beeld, of bewegend beeld, binnen of buiten de pagina.

We moeten verbinden via de hyperlink. Data zal straks nooit meer in een affe vorm beschouwd kunnen worden maar een onderdeel blijken te zijn van een veel groter, steeds veranderd, geheel. Als een afspiegeling van de wereld. Groter dan een jij of een ik.

Muzikale ommezwaai

Muzikale ommezwaai

Laat ik de populaire muziekgeschiedenis even grof opsommen:

  • 40-er jaren: jazz
  • 50-er jaren: Rock & Roll
  • 60-er jaren: popliederen met een boodschap
  • 70-er jaren: geliktheid, bombast en de Punk die het klap gaf
  • 80-er jaren: Rap
  • 90-er jaren: house en IDM

En daarna kwam er geen vernieuwing meer of het moet de meer gecomputeriseerde sound zijn, maar da’s geen stijlelement. Als je kijkt naar wat er op het programma van bijvoorbeeld Lowlands staat dan zie je naast de Rock & Roll ook bandjes die hun baart laten staan en hippie-achtige samenzang erop loslaten. Ook zit er in de presentatie van deze muziek geen vernieuwing meer. Een band staat op een hoog podium en het publiek staat ervoor. Soms wordt er gebruik gemaakt van een videoscherm met wat projecties, maar een hele nieuwe ervaring is het niet.

De rol van muziek is ook enorm veranderd. Muziek werd vroeger vaak gebracht vanuit een houding van protest. Muziek die je  ouders vervloekte (“hoe kun jij DAAR nu naar luisteren!?!?”). Maar die ouders gaan tegenwoordig met hun eigen kinderen naar concerten. Schotel ze elektronische muziek voor en ze wiebelen netjes op de maat met hun tenen mee.

Zelfs de Sex Pistols hebben toegegeven hun nieuwe tours puur voor het geld te doen. Mocht je ooit nog twijfelen aan het marketingconcept van Malcolm Mclaren.

En moeten we het nog wel muziek noemen of is het muzak geworden? Muzikaal behang, om de stilte mee op te vullen, om een sfeertje mee neer te zetten van ‘dit is prettig’.

(zie UbuWeb | Marshall McLuhan: The Medium Is the Message volgens David Newfeld)

Muziek is als vertelvorm blijft natuurlijk krachtig. Maar ik denk dat we totaal voorbij het liedjesconcept moeten gaan denken. We hoeven ons niet te houden aan de wetten van couplet, refrein. En nee, we hoeven niet te zingen, we kunnen het verhaal ook vertellen. En we kunnen er beelden bij doen. We kunnen voor een nieuw muziekstuk zelfs een webpagina maken, geheel in HTML5. Zolang de fantasie ons in staat stelt te handelen, kunnen we alles. Kiss the sky!