De mythe van de arme kunstenaar

Mythes. De werkelijkheid romantiseren. De werkelijkheid mooier maken. Vaak zijn het verkooppraatjes. Dat zie je nu ook met het begrip Storytelling gebeuren. Ik ben dol op goeie verhalen, maar wie gaan er met het begrip vandoor? Marketeers die dankzij Storytelling hun gebakkenluchtverhalen denken te kunnen aanscherpen.

Een vals verhaal kan toch nooit een geloofwaardig verhaal worden? Jawel want de meeste mensen willen maar wat graag geloven dat iets waar is. Daarom is er zoveel mythevorming en verafgoding.

De realiteit laat zich slecht grijpen en mythevorming gaat daar echt niet bij helpen. Eerder het tegenovergestelde zal het resultaat zijn. Het doet afbreuk aan de realiteit en kan miljarden mensen eeuwen lang in zijn greep houden, zo leert de geschiedenis ons telkens weer.

Ooit schreef ik al eens eerder een blogpost over een belangrijk mythe: ‘Klinken dure spullen echt beter?’

Maar een andere belangrijke mythe is die van de Arme Kunstenaar. Natuurlijk, Vincent van Gogh was zo’n arme kunstenaar die bij leven slechts 1 schilderij verkocht heeft. Zijn broer Theo was gedurende zijn hele leven zijn mecenas. De aanname is dat dankzij het geld van Theo, Vincent zijn kunstenaarschap optimaal heeft kunnen uitoefenen. Maar wat was er gebeurd als Theo dat geld niet aan zijn broer had gegeven en hem had verteld: “Kom op zeg, ga jij eens even je eigen geld verdienen!” Had Vincent zijn doeken dan aan de wilgen gehangen en was hij bijvoorbeeld predikant geworden? We weten het niet, het leven laat zich niet net zoals in de film Lola Rennt in een paar varianten vertellen. Maar grote kans dat Theo en Vincent in de mythe van de Arme Kunstenaar geloofden.

De kunstenaars uit mijn jeugd, Bach, The Beatles, Miles Davis, Steely Dan en ga zo nog maar een eind door, het waren geen Arme Kunstenaars. Toch geloofde ook ik in die mythe. Het verhaal van Van Gogh had immers een bijbelse kracht.

De mythe van de Arme Kunstenaar is handig om creatievelingen mee te ontmoedigen. Het beeld om te sterven zoals Van Gogh, wie wil dat nou? Het is de mythe die ook eeuwenlang (!) rond Michelangelo hing. Pas door toedoen van de Amerikaanse kunstprofessor Rab Hatfield die de bankrekeningen van Michelangelo analyseerde kwam in 2002 de waarheid naar boven dat het tegenovergestelde het geval was: Michelangelo was een multimiljonair die omgerekend naar de huidige maatstaven een vermogen van meer dan 35 miljoen euro zou hebben gehad! De kunstenaar leefde weliswaar spartaans, maar die keuze werd dus absoluut niet ingegeven door het vermogen dat hij bezat.

We moeten af van de mythe van de Arme Kunstenaar. Het is een vals verhaal dat mensen die creatief zijn weinig vertrouwen geeft in de toekomst. Het is heel gevaarlijk om in dat verhaal te geloven. En het is heel jammer om daardoor te kiezen voor iets dat meer voor de hand ligt. Te kiezen voor de veilige weg, een niet-creatieve weg. Om de lat juist niet heel hoog te durven leggen. Niet te kiezen voor iets dat misschien jaren aan toewijding kost. Zoiets als de Sixtijnse Kapel. De geschiedenis leert ons toch echt dat die toewijding vaak juist zeer ruim beloond wordt.

Geloof in jezelf broeders en zusters! Creativiteit for the win!

foto onder CC BY-SA: Antoine Taveneaux

Een zaaier van de waarheid

Ik vertoefde gisteren voor de 3e keer in het Van Goghmuseum. Of was het misschien toch de 4e keer? Hoe dan ook, vandaag zag ik in zijn schilderijen iets nieuws: de geweldige expressie die uit de portretten van Van Gogh spreekt. Het gemoed van de geportretteerde spat van het doek af op een manier die gelijk is aan bijvoorbeeld een Rembrandt.

Echter, Vincent had hiervoor wel een Totaal Eigen Vorm gevonden zodat zijn werk zich totaal onderscheidt van de schilders die hem voor zijn gegaan. Zijn portretten die hij met de techniek van het pointillisme uitvoerde zitten vol expressie en zijn modern, vernieuwend. Van Gogh vond een universe expressie gelijk aan die van Rembrandt, alleen zonder diens realisme na te hoeven bootsen. Hij gebruikte daarvoor de techniek van het schilderen in stipjes en streepjes met complimenterende kleuren in tegenstelling tot het aloude mengen van verf.

Daarbij was de man zo oer-Nederlands, deze bleekneus met rossig haar, dit kind van een predikant, deze ultieme aardappeleter.

Hij begon met schilderen in 1881. Een kleine tien jaar later in 1890 stierf hij. Een kort mensenleven van slechts 37 jaar dat in die korte tijd de schilderkunst compleet op zijn kop heeft weten te zetten. Alleen heeft Vincent daar zelf niets van meegekregen, zoals het zo vaak gaat met kunstenaars. Hij was zijn tijd (te) ver vooruit. Maar we hebben het begrepen. En gezien. Gisteren opnieuw.

een zaaier van de waarheid

Wanneer is het verhaal afgerond?

De tijd tikt door. Maar wie een verhaal maakt bevriest als het ware de tijd. Die zet het begin en het einde op slot. Zoals Orson Welles ooit zei:

“If you want a happy ending, that depends, of course, on where you stop your story.”

Dilemma

Het is een dilemma waar je mee te maken krijgt bij storytelling. Met name als het over nog levende personen gaat. Het verhaal houdt toch pas op als de persoon overleden is? Inderdaad ja, dat is meestal het moment dat de verhalen op gang komen. Maar het is niet één verhaal maar verhalen, in meervoud dus, die dan op gang komen. En met het verstrijken van tijd komen er soms steeds meer verhalen bij. Als het goed is.

Zo was ik in april dit jaar bij een symposium onder de noemer ‘Omzien in rock’. Het was een dag die in het teken stond van de popbiografie. Een woord dat je ruim moet zien, ook documentaires mogen we dat stempel toebedelen. Kortom, lees: in beeld, geluid en tekst. Een van de artiesten die die dag diverse malen genoemd werd, was Herman Brood. Hoewel zijn vriend Bart Chabot via boeken zoals Broodje Gezond en dergelijke op een mooie manier Herman had vereeuwigd, de aanwezigen waren het er over eens dat het slechts één kant van Herman belichtte: die van de knuffeljunk. Die andere verhalen moeten simpelweg nog geschreven worden. En doen we dat niet dan zal de legendarische status van Herman langzaam aan wegebben. Of we documenteren de mens en zijn leven, of we doen het niet.

Vele verhalen

Een mensenleven is vaak zo complex en divers, het is vrijwel onmogelijk om dat slechts in één verhaal te beschrijven. Daarom zul je voor het documenteren van de levens van artiesten vele verhalen nodig hebben. En daarbij kun je maar beter alle typen media inzetten.

Ik merkte het toen ik de audiodocumentaire over Marvin Gaye, Oostende Healing, maakte. Mijn verhaal doet geen poging alles te beschrijven dat Marvin in België heeft meegemaakt. Diverse interviews heb ik simpelweg niet gebruikt omdat de verhalen afbreuk deden aan het verhaal dat ik wilde vertellen. Een verhaal dat na een lange speurtocht en diep peinzen tot stand kwam: hoe heeft Marvin Gaye zijn populairste hit ooit, Sexual Healing, in Oostende kunnen maken en waarom koos hij voor een elektronische sound? Privé-omstandigheden van Marvin waren daarbij van belang maar ik liet ze niet de boventoon voeren. Ik liet het gepsychologiseer achterwege en zoomde in op een Marvin die muziek maakte met de middelen die voorradig waren.

Toen Marvin Gaye van 1981 tot 1982 in Oostende woonde, toonde geen enkele documentairemaker interesse om er verhaal over te maken. Nog altijd kan ik dat niet begrijpen, men zat simpelweg niet op te letten! De enige documentaire die toen gemaakt is, is een documentaire die we nu een branded doc zouden noemen. Een documentaire die bedoeld is om de hele wereld te laten zien: kijk eens hoe goed het weer met Marvin gaat hier in België.

Van Gogh

Of neem Vincent van Gogh. De man was bij leven een worstelend kunstenaar. EN behoorlijk onbekend. Het had zomaar kunnen zijn of Vincent was na zijn dood vergeten. Zijn unieke schilderkunst in combinatie met zijn geestelijke gesteldheid hebben echter bijgedragen aan zijn legendarische status. Om kort te gaan: in het leven van Van Gogh zat niet één verhaal maar vele verhalen. Het verhaal van de worstelende kunstenaar die opzoek gaat naar zijn artistieke ziel. Die van de kunstenaar die het zoekt in Parijs (lees: kunst en Parijs doen het altijd goed qua verhaal). Die een stuk van zijn oor afsnijdt (nou dat is nogal een verhaal of niet?). En zichzelf op een open veld op 37-jarige leeftijd in de borst schiet in een hopeloze poging zelfmoord te plegen. Aan Van Gogh kleven verhalen die nog altijd blijven komen. Als er weer een kunstwerk voor velen miljoenen verkocht wordt. Als blijkt dat de schilderijen verkleurd zijn en we met hedendaagse technieken de oorspronkelijke kleuren weer aan het publiek kunnen tonen. Als er een onbekend werk opduikt. Als er weer een nieuwe theorie opgevoerd wordt rondom zijn zelfmoord of het afsnijden van dat stuk oor. Bizarre zaken die het clichébeeld van de gekke kunstenaar steeds lijken te willen bevestigen.

Een verhaal is een stuk bevroren werkelijkheid. Hét verhaal bestaat niet. Een verhaal wel. Als slechts één stuk van een taart. Om het behapbaar te maken. Met een kop en een staart.

(omslagfoto: Tom America)

Het nummer dat kwaliteit heet

VanGogh-zelfportret

Het lijkt erop alsof we allemaal besmet zijn met het cijferobsessie virus. Op jacht naar de meeste retweets. Op jacht naar de meeste “vrienden”. Op jacht naar de meeste views. Des te meer, des te beter. En ook al vinden we het een beetje vies dat onze Publieke Omroep in de loop der jaren de kijkcijfers steeds meer als ijkpunt is gaan gebruiken, wij doen zelf tegenwoordig niet anders. We zoeken de aandacht in de hoge getallen. En de hoogte van het getal geeft aan of het aandacht krijgt. Of het gewaardeerd wordt. Of  het goed is. En of wij het goed doen.

En die gedachte deugt niet.

Kwantiteit zegt namelijk niets, helemaal niets, over de kwaliteit van het gebodene. Je door kwantiteit laten leiden is dan ook ronduit dom te noemen. Ook al doen we het massaal. Gegrepen door de kijkcijfers. Tijdens Nazi-Duitsland liep men massaal achter die idioot van een Hitler aan. Gegrepen door de massa omdat de massa altijd gelijk heeft, toch?

Of wat te denken van, ik gebruik hem wel vaker als voorbeeld: Vincent van Gogh. Het verhaal gaat dat deze kunstenaar tijdens zijn leven slechts 1 schilderij verkocht. Hij maakte er zo’n 800 tot 900. Zat er geen enkele goeie tussen dan? Inmiddels wordt Vincent van Gogh beschouwd, niet alleen als een de grootste Nederlandse schilders ooit, maar ook als een van de allergrootsten wereldwijd.

Wat vind jij eigenlijk van de schilderijen van Vincent van Gogh?

Het waarderen van kunstwerken zoals die van Vincent van Gogh schijnt voor veel mensen een heel lastig klusje te zijn. Deze mensen kijken naar een schilderij van hem en vervolgens blijft het leeg van binnen. Geen gevoel. Doods. “Oh, hij heeft slechts 1 schilderij verkocht? Ja, dat kan je wel zien ook!”. De meeste mensen kunnen de zaken pas op waarde inschatten als ze een voorbeeld kunnen nemen aan wat anderen ervan vinden. Of als er een hoog nummer aan verbonden kan worden. Een broek die in de mode is. Een smartphone die veel verkocht wordt. Een band die al weleens bij de Wereld Draait Door is geweest. Een DJ die volle zalen trekt.

Het kleine, de niche, het onopgemerkte, de underground, de tegenstroom, het beangstigt de meeste mensen.

Geef alles een cijfer en ineens kunnen de meeste mensen eenvoudig kiezen. Niet langer hoeven zij hun gevoel te laten spreken of moeten zij moeilijk gaan nadenken. In plaats daarvan kunnen ze een afweging maken op basis van het cijfertje. Het rapportcijfertje. Een duimpje omlaag voor Vincent van Gogh en een duimpje omhoog voor Hitler. Sure, dream on…